भरतः तु, महात्मानं रामं दुःखेन क्लिश्यमानः विलपन्तं च दृष्ट्वा, तं धर्मनिष्ठं स्वात्मनिग्रहे स्थितं रामं शरणं जगाम। तदा रामः, भ्रातरं समाश्वास्य, सौम्यया वाचा तं सान्त्वयन् इदं भाषते स्म— "न हि कश्चित् स्वेच्छया कर्म करोति; न हि स्वात्मन्यधिकारः कस्यचित्। मृत्युः हि सर्वतः जनं आकृष्य नयति। सर्वस्य च संचितस्य क्षयः, सर्वस्योन्नतस्य पतनं, सन्निकर्षस्य च वियोगः, जीवितस्य च मृत्युः निश्चितः। यथा पक्वफलस्य पतनं भयं नास्ति, तथैव जातस्य मृत्युः निवारणीयः नास्ति। यथा दृढकूटस्थपदोपेतं गृहं जरया जीर्णं पतति, एवं जनाः अपि जरामरणधर्मिणः क्षीयन्ते। या रात्रिः अतीता सा न पुनरागच्छति; यमुना अपि पूर्णसलिला सागरं प्रति वहन्ती न निवर्तते। अत्र सर्वेषां प्राणिनां अहोरात्राणि शीघ्रं गच्छन्ति; तानि हि शीघ्रं आयुः क्षपयन्ति, यथा ग्रीष्मे सूर्यरश्मयः सलिलं शोषयन्ति। आत्मन एव शोचनीयः; अन्यस्य किं शोचसि? स्थातुः वा गन्तुः वा, सर्वथा आयुः क्षीयते। मृत्युः जनसहितः गच्छति, तेन सह उपविशति, दीर्घं मार्गं गत्वा अपि तेन सहैव निवर्तते। अङ्गेषु झर्यः सम्प्राप्ताः, केशाः श्वेताः जाताः; जरया क्लान्तः पुरुषः किं कर्तुं शक्नोति? जनाः सूर्यस्योदयसमये हृष्यन्ति, अस्तमये अपि हृष्यन्ति, किन्तु स्वस्य आयुः क्षयं न वेत्ति। ऋतून् आगतान् दृष्ट्वा हृष्यन्ति, तेषां च परिवर्तनैः जीवितस्य क्षयः भवति। यथा समुद्रस्य विस्तीर्णे सलिले काष्ठद्वयं यदृच्छया मिलित्वा कालेन वियुज्यते, एवं पत्न्यः पुत्राः बान्धवाः मित्राणि च संयोगात् वियोगं यान्ति; तेषां वियोगः निश्चितः। न कश्चित् प्राणी यथास्थितः तिष्ठति; अतः गतस्य शोकेन किं शक्तिः? यथा मार्गस्थः कश्चित् गच्छन्तं काफिलं दृष्ट्वा वदेत्—'अहं अपि भवन्तं अनुगमिष्यामि'—एवम् एव पूर्वजानां पितृणां च गत्यनुगमनं निश्चितम्; तस्मात् तत्र प्राप्ते शोकार्हणं नास्ति। यदा वयः क्षीयते, जीवननदी च प्रतिनिवर्तते न, तदा सुखे चित्तं स्थापनीयम्; पुत्रस्य हि सुखभोगः अपेक्षितः। अस्माकं जनकः पृथिव्याः पतिः, धर्मात्मा, सर्वयज्ञैः शुद्धचित्तः स्वर्गं गतः। सः भृत्यान् सम्यक् पालयन्, प्रजाः रक्षन्, धर्मेण वित्तं दत्तवान्, तेन तृतीयं स्वर्गं प्राप्तवान्। सः शुभैः कर्मभिः, यथाकामयज्ञैः, विधिवत् दक्षिणाभिः, स्वर्गं प्राप्तवान्। नानायज्ञसम्पन्नः, भोगैः च समृद्धः, परमायुः प्राप्त्वा राजा स्वर्गं गतः। सः परमायुः, परमभोगं च प्राप्य, साधुभिः सम्मानितः, स्वर्गं गतः, न शोचनीयः। अस्माकं पितरः जीर्णं मानुषं शरीरं त्यक्त्वा, दिव्यं ऐश्वर्यं प्राप्य, ब्रह्मलोकं गतः। न हि कश्चन बुद्धिमान्, स्वल्पो वा महान्, एवं श्रुत्वा, अधिकबुद्धिः वा, एवं शोचितुम् अर्हति। विविधाः शोकाः विलापाः अश्रुवर्षणं च सर्वत्र बुद्धिमता त्याज्याः। अतः त्वं शान्तः भव, मा शोचः; नगरे एव स्थित्वा पिता यथा आज्ञापयत्, तथा आचरेः। यत्र अपि अहम् अस्य धर्मात्मनः पितुः वचने नियोजितः, तत्र एव अहम् अस्य पितुः आज्ञां पालयिष्यामि। न हि मे, शत्रुनिघ्न, तस्य वचनात् व्यतिक्रमः उचितः; स एव अस्माकं बन्धुः, स एव पिता, सदा पूजनीयः। अतः, राघव, धर्मपथे स्थितस्य पितुः वचनं पालनाय, वनवासं करिष्यामि। यः परत्रं इच्छति, सः प्राज्ञः, दयालुः, वृद्धानां वचनपालकः भवेत्। त्वम् अपि, नरश्रेष्ठ, पितुः धर्माचरणं श्रुत्वा, स्वधर्मे स्थितः आचर। एतद् एवमुक्त्वा, पितुः वचनपालनार्थं, महात्मा रामः, भ्रातरं तु किञ्चित् कालं निष्क्रान्त्वा, तं न पुनः अभाषत। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे पञ्चोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। एवमुक्ते तु रामेण, तस्य मौनं स्थितस्य, धर्मनिष्ठः भरतः, जनप्रियं रामं, मन्दाकिन्याः तीरे, धर्म्यैः वचोभिः प्राह— "कः इह लोके त्वदृते भवेत्? न त्वां दुःखं कम्पयति, न हर्षः प्रमादयति। त्वं वृद्धैः पूज्यसे, संशये तेषां सल्लापं करोति। यः जीवन् वा मृतः, उपस्थितः वा अनुपस्थितः, एवं बुद्धिमान्, सः कस्य दुःखेन विक्रियेत? यः चोत्तमाधमं वेत्ति, यथा त्वं, नरश्रेष्ठ, सः दुःखसम्प्राप्तौ अपि न शोचेत्। त्वं हि स्वभावेन देवसदृशः, महात्मा, सत्यनिष्ठः, सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, बुद्धिमान्, राघव।