भरतस्य वचः श्रुत्वा, नगरजनाः सर्वे सर्ववर्णाश्च ‘साधु साधु’ इति समनुज्ञाय, रामं punar एव प्रार्थयामासुः। तदा भरतः प्रख्यातः शोकसन्तप्तः विलपन् दृष्टः, रामः तु आत्मसंयमने स्थितः भ्रातृं सान्त्वयामास। स रामः उवाच—न हि पुरुषः स्वेच्छया कर्म करोति; न हि स्वस्वामी भवति; मृत्युः तं इतश्चेतश्च नयति। सर्वसङ्ग्रहाः क्षयमेव गच्छन्ति; सर्वोन्नतिः पतनान्ता; सर्वसंयोगाः वियोगान्ताः; जीवितस्यापि मृत्युः अन्तः। यथा पक्कफलं पतनात् अन्यद् भीतिं न जानाति, एवं जातस्य मृत्योरन्यद् भीतिं न पश्यामि। यथा दृढस्तम्भनिर्मितं गृहमपि जरया जीर्णं पतति, एवं जनाः जरामरणधर्मिणः क्षीणाः भवन्ति। या रात्रिः याति, सा न पुनरागच्छति; यमुनानदी अपि वारिणा पूर्णा सागरमेव प्रवहति। अहर्निशं सर्वेषां प्राणिनां यत्र याति, तत्रैव तेषां आयुः शीघ्रं क्षीयते, यथा सूर्यकिरणैः ग्रीष्मे तोयमिव शुष्यति। आत्मनः दुःखाय चिन्तय—कस्मात् अन्यस्य दुःखाय चिन्तयसि? स्थातुः वा गन्तुः वा, सर्वथा आयुः क्षीयते। मृत्युः पुरुषेण सह गच्छति, सह तिष्ठति, दीर्घमार्गानन्तरं सहैव प्रत्यागच्छति। अङ्गेषु वलयः जाताः, केशाः श्वेताः, नरः जरया क्लान्तः—किं तत्र कर्तुं शक्यते? जनाः सूर्यस्योदयसमये हृष्टाः, अस्तसमये अपि हृष्टाः, स्वस्य आयुः क्षयमपि न विज्ञायन्ते। ऋतून् आगतान् दृष्ट्वा हृष्यन्ति, परं ऋतुपरिवर्तनेन प्राणिनां आयुः क्षीयते। यथा महोदधौ काष्ठयोः समागमः, ततः कालेन वियोगः, एवं पत्न्यः पुत्राः बान्धवाः मित्राणि च संगच्छन्ति, ततो निश्चितं वियुज्यन्ते। न कश्चित् प्राणी यथावत् तिष्ठति; अतः गतस्य शोकेन सामर्थ्यं नास्ति। यथा मार्गस्थः कश्चन गच्छतां पन्थानं पश्यन् ‘अहं च भवन्तां पृष्ठतः गमिष्यामि’ इति वदेत्, एवं पितामहपितृपथः निश्चितः; तत्र गत्वा शोच्यं नास्ति, कारणं नास्ति। यदा वयः क्षीयते, जीवनस्य प्रवाहः न प्रतिनिवर्तते, तदा मनः सुखे स्थापनीयम्; पुत्राः सुखभाजः भवन्ति। अस्माकं पिता, पृथिव्याः स्वामी, धर्मात्मा, सर्वशुभयज्ञदक्षिणाभिः शुद्धः, स्वर्गं गतः। सेवकान् यथावत् पालनं, प्रजाः रक्षां, धर्मेण दानं कृत्वा, पिता तृतीयं स्वर्गं प्राप्तवान्। शुभैः कर्मभिः यथाकामयज्ञैः च दक्षिणाभिः राजा दशरथः स्वर्गं गतः। अनेकेषु यज्ञेषु कृत्येषु, विपुलानि भोगानि अनुभूय, परमं आयुः प्राप्य, राजा स्वर्गं गतः। परमं आयुः च भोगांश्च प्राप्य, धर्मात्मभिः सत्कृतः, अस्माकं पिता स्वर्गं गतः, शोचनीयः नास्ति। सः पिता जीर्णं मानुषं शरीरं त्यक्त्वा, दिव्यं सम्पदं प्राप्य, ब्रह्मलोकं गतः। न कश्चित् बुद्धिमान्, यः श्रुत्वा अन्यो वा, एवं शोचितुमर्हति। एतानि दुःखानि विलापाश्च विविधाः प्राज्ञैः सर्वदा परित्याज्याः। अतः सुखेन भव, मा शोच; तस्मिन् नगरे स्थित्वा, पित्रा अस्माभिः यथोक्तं, तव उपदेशः कृतः, सः इन्द्रियवांश्च वक्तृषु श्रेष्ठः। यत्र अहम् अपि तेन धर्मात्मना पित्रा नियुक्तः, तत्रैव तस्याज्ञां पालयिष्यामि। न हि मम, रिपुसूदन, तस्याज्ञा लङ्घनीया; सः पिता सदा पूज्यः त्वया अपि, सः बान्धवः, सः एव पिता। अतः, राघव, धर्मपथे स्थितेन पित्रा यथानुमोदितं, वने वासं कृत्वा पितुर्वचनं स्थापयिष्यामि। यः पुरुषः परत्रार्थी, सः बुद्ध्या, दयया, वृद्धानां आज्ञया च वर्तेत, नरश्रेष्ठ। त्वमपि, नरश्रेष्ठ, स्वभावेन वर्तस्व, पितुः दशरथस्य धर्मकथां श्रुत्वा। एवं पितृवचनपालनायार्थं, अर्थवन्तं वचनं कृत्वा, महात्मा रामः, क्षणमात्रं भ्रातरं निःशब्दः कृत्वा, तं भाषणं समाप्तवान्। इति श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे पञ्चाधिकशततमः सर्गः समाप्तः। एवमुक्ते तु रामेण मौनं गृहीत्वा, धर्मनिष्ठः भरतः, जनप्रियं रामं, मन्दाकिन्याः तीरे धर्मयुक्तं वचः उवाच। ‘को वा लोके त्वदृते, रिपुसूदन, यस्य दुःखं न स्पृशति, न च सुखे हृष्यति? त्वं वृद्धैः पूज्यसे, संशये तेषां मन्त्रं गृह्णासि। यः जीवन्न वा मृतो वा, उपस्थितो वा अनुपस्थितो वा, एवं विवेकी, सः कथं किञ्चित् क्लेशं प्राप्नुयात्? यः चोत्तमाधमयोः अर्थयोः वेत्ता, यथा त्वं, नरपतिश्रेष्ठ, सः अपि एतादृशे दुःखे न शोचेत्।