काकुत्स्थकुलसम्भूतस्य रामस्य प्रतिगमनाय महाराजमार्गे मत्तमातङ्गाः स्वनन्तु, अन्तःपुरनिवासिन्यश्च हर्षपरायणाः सन्तु—इति जनाः प्रार्थयन्ति स्म। भरतस्य वचनानि श्रुत्वा नगरवासिनः सर्वप्रकारजनाश्च “साधु उक्तम्” इत्यभिपूज्य पुनरपि रामं प्रार्थयामासुः। तत्र भरतम् अतिव्यथितं विलपन्तं च दृष्ट्वा, स्वधृत्या स्थितः श्रीरामः तं सान्त्वयामास। स उवाच—“न कश्चित् स्वेच्छया कर्म करोति, न चात्मनः स्वामी भवति; यतः सर्वतः मृत्युः जनान् आकर्षति। सर्वसञ्चयाः क्षयान्ताः, सर्वोन्नतयः पतनान्ताः, सर्वसंयोगाः वियोगान्ताः, जीवनं च मृत्युपर्यन्तम्। यथा पक्वफलस्य पतनं विनाऽन्यत् न भयम्, तथा जातस्य मृत्योरन्यत् न भयम्। यथा दृढस्तम्भनिर्मितोऽपि गृहः जरया कालेन क्षीयते पतति च, एवं जनाः जरामरणधर्माणः क्षीयन्ते। यथा गता रात्रिः न पुनरागच्छति, यथा पूर्णसलिला यमुनानदी केवलं समुद्रं प्रति गच्छति, एवं सर्वेषां प्राणिनां दिवसरात्र्यः यान्ति, ताः शीघ्रं जीवितकालम् क्षपयन्ति, यथा ग्रीष्मे सूर्यकिरणैः सलिलं क्षीयते। स्वस्य दुःखाय चिन्तय—किमन्यस्य दुःखाय? यः स्थाति यः वा याति, तयोः जीवितकालः क्षीयते एव। मृत्युः सह जनैः गच्छति, सह तिष्ठति, दीर्घमार्गानन्तरं सहैव प्रतिनिवर्तते। यदा अङ्गेषु वलयः, केशेषु च धवलता जायते, तदा पुरुषः जरया कृशः स्यात्—तदा किं शक्यं कर्तुम्? जनाः आदित्यस्य उदये हर्षयन्ति, अस्तमये अपि हर्षयन्ति, परं स्वजीवितक्षयम् न जानन्ति। ऋतून् दृष्ट्वा हर्षयन्ति, ऋतुपरिवर्तनैः तु प्राणिनां जीवनम् क्षीयते। यथा महोदधौ काष्ठद्वयं मिलित्वा कालेन पृथक् भवति, एवं भार्या, पुत्राः, बान्धवाः, मित्राणि च मिलित्वा निश्चितं वियुज्यन्ते। न कश्चित् प्राणी यथास्थितः तिष्ठति; अतः गतस्य शोकेन किं सामर्थ्यम्? यथा मार्गे स्थितः कश्चित् यात्रिकः गच्छन्तं पन्थानं प्रति “अहं अपि अनुगमिष्यामि” इति वदेत्, एवं पितृपैतामहाः येन मार्गे गताः, तस्मिन्नेव निश्चले मार्गे गत्वा, तत्र शोचनीयम् किम्? यदा आयुः क्षीयते, जीवनप्रवाहः प्रतिनिवर्तते न, तदा मनः सुखे नियोजयेत; पुत्राः सुखभाजः स्युः। अस्माकं पिता धर्मात्मा, सर्वयज्ञैः शुद्धः, दानैः पूतः, स्वर्गं गतः। सेवकान् सम्यक् पालयित्वा, प्रजाः रक्षित्वा, धर्मेण वित्तं दत्त्वा, तृतीयं स्वर्गं प्राप्तवान्। शुभकर्मभिः, यथेष्टयज्ञैः, सविशेषदानैः च राजा दशरथः स्वर्गं गतः। नानायज्ञैः, भोगैः, परमायुषा च युक्तः राजा स्वर्गं गतः। परमायुः, परमभोगांश्च प्राप्य, पिताऽस्माकं पुण्यात्मभिः पूजितः स्वर्गं गतः, शोचनीयः न। पितरं जीर्णं मानुषं शरीरं त्यक्त्वा दिव्यं श्रीं लब्ध्वा ब्रह्मलोकं प्राप्तवान्। न कश्चित् बुद्धिमान्, स्यात् सः वा अन्यः, श्रुतवान् वा अधिकबुद्धिः, एवं शोकेन क्लिश्येत। अनेके दुःखप्रकाराः, विलापः, अश्रुपातः च, बुद्धिमता सर्वदा परिहर्तव्याः। अतः त्वं सुखी भव, मा शोचः, तस्मिन् नगरे वस—इति अस्माकं पितृव्याज्ञया, यः इन्द्रियवांश्च वाग्मांश्च श्रेष्ठः। यत्र अपि स धर्मात्मा पिता मामाज्ञापयत्, तत्र एव अहं तस्य वचनं करिष्यामि। अहं तस्य वचनं लङ्घयितुं न युक्तः, त्वया अपि सः सदा पूजनीयः, स बन्धुः, सः पिता। अतः राघव, धर्मगमिनः पितुः वचनं पालयन् अहं वनवासं करिष्यामि। यः परलोककामः स्यात्, सः बुद्ध्या, दयया, वयोवरिष्ठानां चाज्ञया आचरितव्यः। त्वमपि, नरश्रेष्ठ, पितुः दशरथस्य धर्माचरणं श्रुत्वा, स्वभावानुसारं आचरेः। एवं पितृवचनपालनायार्थं अर्थयुक्तानि वचनानि उक्त्वा, महाबुद्धिः रामः, क्षणं तु मौनं बभूव। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिना विरचिते रामायणे पञ्चोत्तरण्यधिकशततमः सर्गः समाप्तः। ततः रामेण एवं उक्ते मौनं च स्थिते, धर्मनिष्ठः भरतः, जनप्रियं रामं, मन्दाकिन्याः तीरे, धर्मयुक्तैः अद्भुतैः वाक्यैः प्रत्युवाच। “कः इह लोके त्वत्तुल्यः स्यात्, रिपुं जयन्? न त्वां शोकः व्यथयति, न हर्षः प्रमादयति। त्वं वृद्धैः पूज्यसे, संशये तेषां परामर्शं करोति। यः जीवन् वा मृतः, उपस्थितः वा अनुपस्थितः, एवं विवेकी, सः कस्य दुःखेन क्लिश्येत?