रामायणस्य द्वितीयकाण्डे, रामः भरतस्य समक्षं स्थितः तस्य दुःखमपि अवलोक्य, धर्मयुक्तं उपदेशं कृत्वा तं सान्त्वयति। तत्र भरतः रामं प्रति वदति—“यः सर्वदा अन्यैः पोष्यते, सः सुखेन जीवति; किन्तु, हे राम, यो अन्येषां आधारेण जीवति, तस्य जीवितं कठिनम्। यथा मनुष्येण रोपितः वृक्षः, यः तस्य पालनं कृत्वा वर्धयति, सः वृक्षः स्थूलकाण्डः भूत्वा, लघुजनस्य आरोढुं कठिनः भवति। तथापि, यदि सः वृक्षः पुष्पितः स्यात्, किन्तु फलानि न ददाति, तदा तं रोपयितारं तस्य पालनस्य फलम् न लभते। एषा दृष्टान्तः, हे महाबाहो, तस्य अर्थं त्वं अवगच्छ। यदि त्वं अस्माकं मध्ये प्रमुखः स्याः, तर्हि सेवकानां अधिपत्यं न कुर्याः। गणानां श्रेष्ठाः, सर्वे जनाः च, हे महराजन्, त्वां राज्ये शत्रुभिः अजितं तेजस्विनं सूर्यवत् दीप्तं पश्यन्तु। मदोन्मत्ताः गजाः तव यात्रायां गर्जन्तु, हे ककुत्स्थवंशज, अन्तःपुरस्य महिलाः च हर्षेण युक्ताः सन्तु। भरतस्य वचनं श्रुत्वा, नगरवासिनः विविधाः जनाः च, ‘साधु उक्तम्’ इति अनुमोदितवन्तः, पुनः रामं प्रार्थयन्ति। तदा भरतं दुःखार्तं विलपन्तं दृष्ट्वा, रामः आत्मसंयमेन स्थितः तं सान्त्वयति। सः वदति—“मनुष्यः स्वेच्छया कर्म न करोति; सः स्वाधीनः न भवति। मृत्युः तं इतस्ततः आकर्षति। सर्वे संचयाः क्षयान्ताः, सर्वे वृद्धयः पतनान्ताः, सर्वे संयोगाः वियोगान्ताः, जीवितं मृत्युम् एव अन्तं यान्ति। यथा पक्वफलस्य पतनात् भयम् अस्ति, तथैव जन्मनः मृत्युम् एव भयम्। यथा दृढस्तम्भैः निर्मितं गृहम् अपि वृद्धत्वेन जीर्णं पतति, तथा जनाः अपि जरा-मृत्युपर्यन्तम् क्षयमुपयान्ति। या रात्रिः याती, सा न पुनरागच्छति; यमुनानदी अपि जलपूर्णा समुद्रं प्रति एव प्रवहति। सर्वेषां जीवात्मनां दिनानि रात्रयः च यान्ति; तानि शीघ्रं आयुः क्षपयन्ति, यथा ग्रीष्मे सूर्यकिरणैः जलं शुष्यति। अतः स्वस्य दुःखाय चिन्तय; अन्यस्य दुःखाय किम् चिन्तयसि? यः स्थाति वा यः याति, तयोः आयुः क्षीयते। मृत्युः मनुष्येण सह गच्छति, सह उपविशति, दीर्घं मार्गं गत्वा सहैव पुनरागच्छति। अङ्गेषु झराः जाताः, केशाः श्वेताः अभवन्; मनुष्यः वृद्धत्वेन क्षीणः—तदा किम् साधयितुं शक्यते? जनाः सूर्यस्य उदयने हर्षं कुर्वन्ति, अस्तमये अपि हर्षं कुर्वन्ति; किन्तु, स्वस्य आयुः क्षयमपि न जानन्ति। ऋतूनां आगमने हर्षं कुर्वन्ति, किन्तु ऋतूनां परिवर्तनात् जीवितम् अपि क्षीयते। यथा समुद्रे काष्ठद्वयं मिलित्वा, कालेन पृथग्भवति, तथा पत्न्यः, पुत्राः, बान्धवाः, मित्राणि च, मिलित्वा निश्चितेन वियोगं यान्ति। न कश्चित् जीवः यथावत् तिष्ठति; अतः गतस्य शोकः निरर्थकः। यथा मार्गे स्थितः जनः यात्रायां गतं काफिलं प्रति ‘अहं अपि अनुगच्छामि’ इति वदति, तथा पितामहाः पूर्वजाः च यं मार्गं गतवन्तः, सः निश्चितः; तं प्राप्त्वा शोकः न उचितः, यतः तस्मात् मार्गात् विचलनं नास्ति। यथा आयुः क्षीयते, जीवितस्य प्रवाहः न प्रतिनिवर्तते, तदा मनः सुखे नियोज्यं, यतः पुत्राः सुखाय एव। अस्माकं पिता, पृथिव्याः स्वामी, धर्मात्मा, सर्वयज्ञैः शुद्धः, स्वर्गं गतः। सः स्वजनान् सम्यक् पालयित्वा, प्रजाः रक्षित्वा, धर्मेण वित्तं दत्वा, तृतीयं स्वर्गं प्राप्तवान्। शुभैः कर्मभिः, यज्ञैः, सम्यक् दानैः च, राजा दशरथः स्वर्गं प्राप्तवान्। बहुयज्ञान् कृत्वा, बहुविलासं भुक्त्वा, उत्तमायुः प्राप्त्वा, राजा स्वर्गं गतः। सः उत्तमायुः, उत्तमसुखं च प्राप्त्वा, हे राघव, अस्माकं पिता, सत्पुरुषैः पूजितः, स्वर्गं गतः, तस्य शोकः न उचितः। सः जीर्णं मानवदेहं परित्यज्य दिव्यं ऐश्वर्यं प्राप्तवान्, ब्रह्मलोकं गतः। न कश्चित् बुद्धिमान्, यः श्रुत्वा, यः अधिकज्ञः, एवं शोकं कर्तुं योग्यः। एते विविधाः शोकाः, विलापाः, रोदनम् च, सर्वदा विवेकिना त्याज्याः। अतः त्वं सुखेन तिष्ठ, शोकं मा कुर्याः; नगरे एव वस। यथा अस्माकं पिता, इन्द्रियजितां मध्ये श्रेष्ठः, वाक्प्रवरः, तव उपदेशं कृतवान्। यत्र अहम् अपि तेन धर्मात्मना पित्रा निर्देशितः, तत्र एव तस्य आज्ञां पालनं करिष्यामि। तस्य आज्ञां त्यक्तुं न उचितम्, हे शत्रुनिग्रह, सः सदा पूज्यः; सः अस्माकं बान्धवः, सः अस्माकं पिता। अतः, हे राघव, धर्मगमनं कुर्वन्, पित्रा अनुमोदितं वनवासं करिष्यामि। यः परलोकं इच्छति, सः बुद्ध्या, दयया, वृद्धानां आज्ञया च वर्तितव्यः, हे पुरुषसिंह। त्वं अपि, पुरुषश्रेष्ठ, स्वभावानुसारं वर्तस्व, पितुः दशरथस्य धर्माचरणं श्रुत्वा। एवं अर्थपूर्णं वचनं पित्राज्ञापालनाय उक्त्वा, महाबुद्धिः रामः, किञ्चित् क्षणं भ्रातरं प्रति भाषणं विरमयति।