भरतः रामं प्राञ्जलिरुवाच—"मया मातरि प्रसीदन्त्यां राज्यं मम दत्तमस्ति; तदिदानीं त्वयि सम्प्रददामि। त्वं निर्विघ्नं राज्यं भोक्तुमर्हसि। यथा महानदीवेगेन भग्नः सेतुर्निरुद्धः स्थातुं न शक्यते, एवं राज्यस्यायं महागणोऽन्येन केनचिदधारितुं न शक्यः, त्वया तु शक्य एव। अश्वस्य वेगं वा गरुडस्य पतनं वा यथा केनचिदनुगन्तुं न शक्यते, तथाहमपि तव मार्गमगच्छन् न शक्नोमि, राजन्। यो हि नित्यं परैः पालयते, स सुखं जीवति; परान्नभोज्यस्य तु दुःखमेव, हे राम। यथा कश्चिद्वृक्षं रोपयित्वा संवर्धयति, स वृक्षोऽपि स्थूलस्कन्धो दीर्घः सञ्जायते, लघुना जन्तुना चढितुं दुष्करः; तथैव स वृक्षः पुष्पितः सन् यदि फलं न ददाति, तदा तं रोपयिता न तस्य फलं भोक्तुं शक्नोति। एषा दृष्टान्तः, महाबाहो, त्वया तत्त्वमवगन्तव्यम्। यदि त्वं नः प्रमुखोऽसि, न स्वजनानां शासनं कर्तुमर्हसि। सर्वाः श्रेष्ठाः शिल्पिनः सर्वे च जनाः त्वां पश्यन्तु, महाबाहो, शत्रूनामपराजितं राज्ये दीप्तं सूर्यवत्। मदोन्मत्तगजाः तव यात्रायां निनदन्तु, ककुत्स्थकुलनन्दन; अन्तःपुरनार्यश्च प्रमदाः प्रमोदमानाः स्युः। एवं भरतस्य वचनं श्रुत्वा, नागराश्च जनाः सर्वे 'साधु साधु' इति समनुज्ञाय पुनः रामं प्रार्थयन्त। तत्र भरतं शोकार्तं विलपन्तं दृष्ट्वा, रामः स्वात्मसंयमने स्थितः तं समाश्वासयत्। राम उवाच—"न हि कश्चित्स्वेच्छया कर्म करोति; न हि स्वामी स्वात्मनः; यतः तत्रतत्र मृत्युः जनं बलात्कर्षति। सर्वसंपदः क्षयान्ताः, सर्वोन्नतिः पतनान्ता, सर्वसंयोगाः वियोगान्ताः, जीवितं मृत्युपर्यन्तमेव। यथा पक्वफलस्य पतनादृते भयमस्ति न तदन्यत्; तथैव जातस्य मृत्योरन्यद्भयमस्ति न। यथा दृढस्थूणया निर्मितं गृहं जरा प्राप्त्वा पतति, तथा जनाः अपि जरामरणधर्माणः क्षीयन्ते। या रात्रिः या गतास्ति, सा न पुनरागच्छति; यमुनानदी अपि पूर्णसलिलैः सागरं प्रति वहन्ती निवर्तते न कदापि। सर्वेषां प्राणिनां दिवा-निशाः गच्छन्ति; ताः शीघ्रं आयुः क्षपयन्ति, यथा ग्रीष्मे सूर्यरश्मयः सलिलं शोषयन्ति। स्वस्यैव शोकं कुरु, नान्यस्य; तिष्ठतः वा गच्छतः वा सर्वथा आयुः क्षीयते। मृत्युः सहैव जनैः गच्छति, सहैव तिष्ठति, दीर्घं पन्थानं गतः पुनः सहैव निवर्तते। अङ्गेषु वलयाः जाताः, केशाः श्वेताः जाताः, मनुष्यः जरया क्षीणः; किमत्र कर्तुं शक्यते? सूर्यस्योदयकाले जनाः हृष्टाः भवन्ति, अस्तकालेऽपि; परं न स्वस्य आयुः क्षयमवेति। ऋतून् आगतान् दृष्ट्वा जनाः हृष्यन्ति, परं ऋतुपरिवर्तनैः प्राणिनां आयुः क्षीयते। यथा समुद्रस्य मध्ये दारुभागः अन्येन सह संगम्य, कालेन वियुज्यते; एवं पत्न्यः, पुत्राः, बान्धवाः, मित्राणि च संगच्छन्ति, पश्चात् निःसंशयं वियुज्यन्ते। न कश्चित्प्राणी यथास्थितः तिष्ठति; अतः गतस्य शोकेन किं शक्त्यस्ति? यथा मार्गस्थः कश्चिद्गच्छन्तं काफिलं दृष्ट्वा वदेत्—'अहं च पश्चात्त्वां गमिष्यामि' इति; एवं पितृपैतामहः पन्थाः निश्चितः, तत्र प्राप्ते शोकार्हणं नास्ति, मार्गान्तरभावः च न। यथा वृद्धावस्थायां आयुः न निवर्तते, तथा सुखाय चित्तं नियोजयेत्; पुत्राणां सुखभोग एव प्रयोजनम्। अस्माकं पिता भूमिपालः, धर्मात्मा, यज्ञैः सम्यग्दक्षिणैः शुद्धः, स्वर्गं गतः। सः स्वजनान् सम्यक् पालयन्, प्रजाः रक्षन्, धर्मेण वित्तं दत्वा तृतीयं स्वर्गं प्राप्तवान्। शुभकर्मभिः, यथेष्टयज्ञैः, सम्यग्दक्षिणैः, राजा दशरथः स्वर्गं गतः। नानाविधान्यग्निहोत्राणि कृत्वा, भोगांश्च सम्पूर्णान् भुक्त्वा, परमायुः प्राप्य, राजा स्वर्गं गतः। परमायुः, परमभोगांश्च प्राप्य, पितृपादो धर्मात्मभिः पूजितः, स्वर्गं गतः; तस्मात्तस्य शोको न कर्तव्यः। सः जीर्णं मानवदेहं परित्यज्य, दिव्यां सम्पदं प्राप्य, ब्रह्मलोकं वसति। न हि बुद्धिमान्, श्रुतवान्, विज्ञानी वा, एवं शोकार्हणं कुर्यात्। अनेके दुःखप्रकाराः, विलापाः, रुदितानि च, सर्वथा पण्डितैः वर्जनीयम्। अतः त्वं शान्तः भव, शोच न; तस्मिन्पुरि स्थेहि। अस्माकं पित्रा, जितेन्द्रियैः, वाक्पतिभिः, यथावदुपदिष्टं त्वया श्रुतम्। यत्र च धर्मात्मना पित्रा ममापि शासनं दत्तम्, तत्रैव अहं पित्रा कर्तव्यं करिष्यामि। न हि मया, शत्रुनिघ्न, तस्य शासनं लङ्घयितुं युक्तम्; सः पिता सर्वदा त्वया अपि पूजनीयः, सः बन्धुः, सः एव पिता। तस्मात्, राघव, धर्मपथे स्थितस्य पितुः शासनं पालयिष्यामि, वनवासेन यथानुज्ञातः।