तेषु सर्वेषु जनेषु तत्र, रामः भरतश्च मित्रैः सह च तुष्णीं उपविष्टौ, कोऽपि शब्दं न उवाच। तस्मिन्नेव समये, भरतः स्वमित्रमध्यस्थः रामं संबोधितवान्। सः उवाच—मम मातरः सान्त्विता राज्यं मम दत्तवती; अहं तु तत् राज्यं त्वां ददामि। त्वं विघ्नविना राज्यं भुङ्क्ष्व। यथा महान् जलप्रवाहः बन्धं भङ्क्त्वा प्रवहति, एवं विशालं राज्यभागं त्वत्तोऽन्यः कोऽपि धारयितुं न शक्नोति। यथा अश्वस्य वेगं वा गरुडस्य पतनं न अनुयातुं शक्यते, तथा अहं तव गमनं, राजन्, न अनुगन्तुं समर्थः। येषां सदा अन्यैः सहायः अस्ति, तेषां जीवनं सुखदं; परन्तु, हे राम, पराश्रितस्य जीवनं दुःखदं। यथा पुरुषः कृत्स्नं वृक्षं रोपयित्वा पालयति, स वृक्षः स्थूलकाण्डः भूत्वा लघुजनस्य आरोढुं कठिनः भवति। तथा स वृक्षः पुष्पितः सन् यदि फलं न ददाति, तदा रोपकः तस्य लब्धस्य सुखस्य लाभं न प्राप्नोति। एषा दृष्टान्तः, महाबाहो, तव बोध्यः। यदि त्वं अस्माकं प्रमुखः, तर्हि सेवकानां शासनं न कुर्याः। श्रेष्ठाः शिल्पिनः सर्वे जनाः च, महराजन्, त्वां राज्ये शत्रुनिर्जितं सूर्यवत् दीप्तिं पश्यन्तु। मदोन्मत्ताः गजाः तव यात्रायां घोषयन्तु, ककुत्स्थवंशज, अन्तःपुरन्यस्ताः स्त्रियः हर्षपूर्णमनसा तिष्ठन्तु। भरतस्य वचनं शृत्वा, नगरवासिनः विविधाः जनाः ‘साधु साधु’ इत्युक्त्वा पुनः रामं प्रार्थयन्ति। तत्र, भरतं दीप्तिमन्तं दुःखितं विलपन्तं दृष्ट्वा, रामः आत्मसंयमेन स्थितः तं सान्त्वयति। रामः उवाच—मनुष्यः स्वेच्छया न कार्यं करोति; सः स्वामी न भवति। मृत्युः तं इतस्ततः आकर्षति। सर्वः संचयः क्षयान्तः, सर्वः उच्चैः पतनान्तः, सर्वः संयोगः वियोगान्तः, जीवनं मृत्य्वन्तः। यथा पक्वफलस्य पतनात् भयं अस्ति, तथा जन्मनः मृत्युतः भयं अस्ति। यथा दृढस्तम्भयुक्तं गृहं कालात् जीर्णं पतित्वा नश्यति, तथा जनाः जरा-मृत्युनाः क्षीयन्ते। या रात्रिः गच्छति, सा पुनः न आगच्छति; यमुनानदी जलपूर्णा केवलं समुद्रं गच्छति। अहं सर्वेषां जीवितकालः दिवा-रात्रिभ्यः शीघ्रं क्षीयते, यथा ग्रीष्मे सूर्यकिरणैः जलं शुष्यति। स्वस्य दुःखाय शोकः कार्यः—अन्यस्य दुःखाय किम्? स्थाने वा गच्छन्ति वा, जीवितकालः क्षीयते। मृत्युः जनैः सह गच्छति, सह उपविशति, दीर्घयात्रायां सह प्रत्यागच्छति। अंगेषु झर्याः आविर्भूताः, केशाः श्वेताः जाताः, पुरुषः जरया क्षीणः—तदा किं कर्तुं शक्यते? जनाः सूर्यस्य उदयस्य अस्तस्य च हर्षं कुर्वन्ति, परन्तु स्वस्य आयुः क्षयम् न वेत्ति। ऋतूनां आगमने जनाः हर्षं कुर्वन्ति, परन्तु ऋतुपरिवर्तने जीवितं क्षीयते। यथा समुद्रे काष्ठयोः संयोगः तदनन्तरं वियोगः निश्चितः, तथा पत्न्यः, पुत्राः, बान्धवाः, मित्राणि मिलित्वा पृथक् गच्छन्ति; तेषां वियोगः निश्चितः। कोऽपि जीवः यथास्थितः न तिष्ठति; अतः गतानां शोकः निरर्थकः। यथा पन्थाने तिष्ठन् कश्चन यात्रिकः गच्छन्तीं पन्थायां ‘अहमपि अनुगच्छामि’ इति वदति, तथा पितामहादीनां पथः निश्चितः; तं प्राप्य शोकः न युक्तः, तस्मात् न विचलनं। यथा आयुः क्षीयते, जीवनप्रवाहः न प्रत्यागच्छति, तदा सुखाय मनः नियोजनीयम्; पुत्राः सुखायै कल्पिताः। अस्माकं पिता, पृथिव्याः स्वामी, धर्मात्मा, सर्वयज्ञैः शुद्धः, स्वर्गं गतः। सेवकानां यथायोग्यं पालनं, प्रजायाः रक्षणं, धर्मेण धनदानं कृत्वा, तृतीयं स्वर्गं प्राप्तवान्। शुभकर्मभिः, यज्ञैः, काम्यदानैः, राजा दशरथः स्वर्गं प्राप्तवान्। नानायज्ञानां सम्पादनं, सुखानां भोगं, परमायुः प्राप्य, राजा स्वर्गं गतः। परमायुः सुखं च प्राप्त्वा, राघव, पिता धर्मिष्ठैः पूजितः स्वर्गं गतः, शोक्यः नास्ति। पिता जीर्णं मानवशरीरं त्यक्त्वा दिव्यं सौभाग्यं प्राप्तवान्, ब्रह्मलोकं वासं करोति। न बुद्धिमन्तः, न अन्यः, न श्रुत्वा अधिकबुद्धिः, एवं शोकं कर्तुं युक्तः। विविधाः शोकाः, विलापाः, रुदनं च सर्वदा विवेकिना त्याज्यं। अतः सुखेन तिष्ठ, शोकं मा कुरु; नगरे तिष्ठ। पितरः, इन्द्रियजितां श्रेष्ठः, वाक्प्रवरः, तव एवं उपदेशं कृतवान्। यत्र अहम् अपि तेन धर्मात्मना पित्रा नियुक्तः, तत्र एव तस्य आज्ञां पालनं करिष्यामि। पितुः आज्ञां उल्लङ्घयितुं न उचितम्, शत्रुनिग्रह, तं सर्वदा त्वया अपि पूजनीयम्; सः बान्धवः, सः पिता।