प्रभाते दिवसमणि सम्प्राप्ते, भरतः शत्रुघ्नश्च भ्रातृभिः सखीभिश्च परिवृतौ, मन्दाकिन्याः तीरे प्रातःकृत्यं स्नानजपादि समाचर्य, राममभिगम्य तस्य समीपे उपविशताम्। तत्र सर्वे मौनिनः किञ्चिदपि न प्राहुः। तदा भरतः स्वमित्रमध्यस्थः राममिदम् उवाच— "मम जननी प्रसादिता राज्यं मय्यर्पितवती; तदिदं राज्यं त्वयि समर्पयामि। त्वमविघ्नेन राज्यं भुङ्क्ष्व। यथा महानदीवेगेन भग्नबन्धो जलाशयो नान्येन धर्तुं शक्यते, एवं मेदिनीपृष्ठभागोऽयं त्वदन्येन न धारयितुं शक्यते। न ह्यश्वस्य वेगं गरुडस्य वा गतिं कश्चन अनुयातुं शक्नोति; तथाहं तव मार्गे न शक्नोमि गन्तुम्, राजन्। ये पराधीनाः सदा, तेषां जीवितं सुखम्; पराश्रितस्य तु दुःखमस्ति, हे राम। यथा वृक्षः पुरुषेण रोपितः पालितश्च स्थूलकाण्डो महान्ति शाखाः समुत्पाद्य, लघुना न आरोढुं शक्यते, तथैव। स वृक्षः पुष्पितोऽपि फलानि न ददाति चेत्, तं रोपयित्वा तस्य फलस्य न भजते सुखम्। एषा दृष्टान्तः, महाबाहो, तत्त्वं ज्ञातव्यम्। यदि त्वं अस्माकं प्रमुखः, तर्हि नो दासानां न भव शासनकर्ता। श्रेष्ठाः शिल्पिनः, सर्वे जनाः, हे महाबाहो, त्वां राज्ये शत्रुनिर्जितं तेजसा सूर्यवत् प्रज्वलन्तं पश्यन्तु। मदोन्मत्तगजाः तव यात्रायां गर्जन्तु, ककुत्स्थकुलनन्दन; अन्तःपुरस्त्रियश्च प्रमोदेन हृष्टाः स्युः।" भरतस्य वचः श्रुत्वा, नगरनिवासिनः सर्वे जनाः 'साधु साधु' इति सन्तुष्टाः पुनः पुनः रामं याचन्त। भरतं दुःखार्तं विलपन्तं दृष्ट्वा, रामः स्वात्मनिग्रहे स्थितः सान्त्वनं चकार। स उवाच— "न हि कश्चित् स्वेच्छया कर्म करोति; न ह्यात्मनः स्वामी भवति जनः। मृत्युः सर्वतः जनं आक्रम्य नयति। सर्वसञ्चयाः क्षये परिणमन्ति; सर्वोन्नतिः पतने; सर्वसंयोगाः वियोगे; जीवितं मृत्यौ अन्ते। यथा पक्कफलस्य पतनात् अन्यत्र भीरुत्वं नास्ति, तथैव जातस्य मृत्योरन्यत्र भीरुत्वं नास्ति। यथा दृढस्तम्भयुक्तं गृहमपि जरया जीर्णं पतति, एवं जनाः जरा-मृत्युपर्यन्ताः नश्यन्ति। या रात्रिः व्यतीता सा न पुनरागच्छति; यमुना अपि सलिलसमृद्धा केवलं समुद्रं प्रति वहति। अह्निश्च रात्रयश्च सर्वेषां प्राणिनां गच्छन्ति; शीघ्रं तेषां आयुः क्षीयते, यथा ग्रीष्मे सूर्यकिरणैः सलिलं क्षीयते। आत्मनः दुःखं चिन्तय—किमन्यस्य दुःखेन? स्थातुं वा गन्तुं वा, सर्वथा आयुः क्षीयते। मृत्युः जनसहितः गच्छति, तेन सह उपविशति, दीर्घमार्गे च चरित्वा साकमेव प्रतिनिवर्तते। अङ्गेषु वलयः जाताः, केशाः श्वेताः; नरः जरया जीर्णः किमपि कर्तुं न शक्नोति। जनाः सूर्यस्योदयसमये हृष्टाः, अस्तसमये च हृष्टाः; किन्तु स्वस्य आयुः क्षयमज्ञात्वा। नवानि ऋतूनि दृष्ट्वा जनाः हृष्यन्ति; ऋतुपरिवर्तनेन तु प्राणिनां आयुः क्षीयते। यथा समुद्रे दारुविशेषः अन्येन सह मिलित्वा, समये पुनः वियुज्यते, तथैव। भार्याः पुत्राः बान्धवाः मित्राणि च मिलित्वा वियुज्यन्ते; तेषां वियोगः निश्चितः। न कश्चित् प्राणी यथावत् तिष्ठति; अतः गतस्य शोकः न युक्तः। यथा मार्गस्थः कश्चित् यात्रायै गच्छन्तं काफिलं दृष्ट्वा 'अहं च पश्चात् आगमिष्यामि' इति वदेत्, तथैव। पितरः पूर्वजाः च येन मार्गे गच्छन्ति, स एव निश्चितः; तत्र गत्वा कः शोकः, मार्गान्तराभावात्? यदा वयः क्षीयते, प्राणधारा न प्रतिनिवर्तते, तदा मनः सुखे स्थापनीयम्; सन्ततिः सुखायै। अस्माकं पिता पृथिवीपतिः धर्मात्मा, सर्वयज्ञैः पुण्यदक्षिणैः शुद्धः स्वर्गं गतः। सः दासान् यथावत् पालयन्, प्रजाः रक्षन्, धर्मतः धनदानैः तृतीयं स्वर्गं प्राप्तवान्। शुभैः कर्मभिः, यथाकामयज्ञैः, दत्तदक्षिणैः, राजा दशरथः स्वर्गं गतः। नानायज्ञैः, सुखोपभोगैः, परमायुष्यं प्राप्य, राजा स्वर्गं गतः। परमायुषा सुखोपभोगैश्च, धर्मिष्ठैः पूजितः, अस्माकं पिता स्वर्गं गतः, न शोकनीयः। सः जीर्णं मानवदेहं परित्यज्य, दिव्यं ऐश्वर्यं प्राप्य, ब्रह्मलोकं गतः। न हि कश्चित् बुधः, श्रोता, बुद्धिमान् वा, एवं शोकं कर्तुमर्हति। अनेके दुःखभेदाः, विलापाः, रोधनानि च, सर्वदा पण्डितैः परिहर्तव्यानि। अतः त्वं शान्तः भव, मा शोच; नगरे एव वस। यथा अस्माकं पिता, इन्द्रियविजयी, वाक्श्रेष्ठः, त्वां उपदिशत्, तथा त्वं कर्तव्यम्। यत्र च तेन धर्मात्मना पित्रा मम आदेशः कृतः, तत्रैव अहं धर्म्यं पित्रादेशं सम्पादयिष्यामि।" एवं रामस्य मधुरया, धर्मयुक्तया, शमकरया वाचा भरतः सान्त्वितः।