रघोः कुलोत्पन्नः रामः धर्मात्मनः पितरौ मया वनं प्रेषितः इति स्मरन्, नान्यथा कर्तुम् उचितम् इति मनसि निष्चिनोति स्म। "त्वम्, आर्य, लोकसम्मितं अयोध्यायाः राज्यं प्राप्नुहि, अहम् तु दण्डकारण्ये वल्कलाम्बरधारी वत्स्यामि," इति सः सौमित्रिं प्रति उवाच। एवं जनसमक्षे विभागं कृत्वा, महाबलः राजा धर्मज्ञः पितरः स्वकीयम् आदेशं दत्त्वा दिवं गतः। सः राजा, तव पिता, धर्मज्ञः लोकशिक्षकः च प्रमाणम्; तेन यः भागः दत्तः, तं त्वम् भोक्तुम् अर्हसि। "मृदुशिल, अहम् चतुर्दश वर्षाणि दण्डकारण्ये वत्स्यामि, महात्मना पित्रा यः भागः दत्तः, तं भोक्ष्ये।" यद् यद् मम महात्मा पिता, नरश्रेष्ठः, देवानामपि इव ईश्वरः, उक्तवान्, तत् एव परमं हितम् मन्ये, न तु समग्रस्य लोकस्य राज्यम् अपि। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिप्रणीतस्य आदि-काव्यस्य शतचतुर्विंशत्यधिकशततमः सर्गः समाप्तः। ततः तौ नरसिंहौ, बन्धुभिः परिवृतौ, शोकेन क्लिष्टौ, दुःखपूर्णया निशया व्यतीयाय। यदा रात्रिः व्यतीता, प्रभातं समजनि, तदा तव भ्रातरः बन्धुभिः सहिताः, मन्दाकिन्याः तीरे प्रातःस्नानं जपं च कृत्वा रामम् उपजग्मुः। ते सर्वे मौनिनः समासन्नि, कश्चन वाक्यं न अब्रवीत्। किन्तु भरतः, स्वजनमध्ये स्थितः, रामं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्— "मम माता प्रसादिता राज्यं मम दत्तवती; अहम् तत् त्वयि ददामि— त्वम् विघ्नरहितं राज्यं भोक्ष्य। यथा महतो जलप्रवाहस्य वेगेन भग्नः बन्धः तं महान्तं भागम् धारयितुं अन्यः न शक्तः, एवं त्वाम् विना राज्यं कश्चन न धारयितुम् अर्हति। यथा अश्वस्य वेगः, गरुडस्य पतनं च न अनुप्राप्यते, तथा अहम् तव मार्गम्, राजन्, न अनुसरितुम् शक्नोमि। ये सदा अन्यैः आश्रिताः, ते सुखेन जीवन्ति; राम, अन्याश्रितस्य तु जीवितम् दुःखकरम्। यथा पुरुषेण रोपितः, सम्पोषितः च वृक्षः, स्थूलः, उन्नतः च जातः, सः लघुना न आरोढुं शक्यते, तथैव सः वृक्षः पुष्पितः सन् अपि फलानि न ददाति चेत्, तं रोपयिता तस्य सम्पोषणस्य फलम् न प्राप्नोति। एषा दृष्टान्तः, महाबाहो, त्वया अर्थतः बुध्यताम्; यदि त्वम् अस्माकं प्रमुखः, तर्हि नो दासेषु शासनं मा कुरु। श्रेष्ठाः शिल्पिनः, सर्वे जनाः च, राजन्, त्वाम् शत्रुभिः अजय्यं, राज्ये दीप्तं सूर्यवत् पश्यन्तु। ककुत्स्थकुलोत्पन्न, मदोन्मत्ताः गजाः तव यात्रायाम् गर्जन्तु; अन्तःपुरस्त्रियः एकचित्ताः सन्तः हृष्टाः स्युः। भरतस्य वचनं श्रुत्वा, नगरवासिनः सर्वे जनाः च 'साधु' इति अनुमन्यन्ते स्म, पुनः रामम् याचन्त च। तदा रामः, भरतं दुःखार्तं विलपन्तं च दृष्ट्वा, धैर्ययुक्तः सन् तं समाश्वासयत्। "न हि पुरुषः स्वेच्छया कर्म करोति; स्वामी न हि स्वस्य; मृत्युः तं इतस्ततः आकर्षति। सर्वस्य संचितस्य क्षयः, समुच्चयस्य पतनम्, संयोगस्य वियोगः, जीवितस्य मृत्युः एव अन्तः। यथा पक्वं फलम् पतनात् अन्यत्र न भीति, तथा जातस्य मृत्युः एव भीतिर्न्यूनः। यथा दृढस्तम्भयुक्तं गृहमपि जरया जीर्णं पतति, तथैव जनाः जरया मृत्युनाऽनुगम्य क्षीयन्ते। या रात्रिः गच्छति, सा न पुनरागच्छति; यमुनानदी अपि पूर्णसलिलेन सागरे एव प्रवहति। अत्र सर्वेषां प्राणिनां, अह्नि रात्रिषु गच्छत्सु, आयुः शीघ्रं क्षीयते, यथा ग्रीष्मे सूर्यकिरणैः सलिलं क्षीयते। आत्मनः दुःखं चिन्तय—किमन्यस्य दुःखेन? गच्छता वाऽस्थिता वा, आयुः क्षीयते एव। मृत्युः सह जीवेन गच्छति, सह तिष्ठति, दीर्घं मार्गं गतः अपि तेन सहैव प्रत्यागच्छति। अङ्गेषु वलयः जाताः, केशाः श्वेताः; मनुष्यः जरया क्लिष्टः, किम् तदा कर्तुं शक्नोति? जनाः सूर्यस्य उदयने हृष्यन्ति, अस्तमने च; किन्तु स्वस्य आयुः क्षयं न वेत्ति। ऋतून् आगतान् दृष्ट्वा हृष्यन्ति; ऋतुपरिवर्तनैः तु प्राणिनां आयुः क्षीयते। यथा महोदधौ काष्ठानि एकत्र मिलित्वा, पुनः कालेन वियुज्यन्ते, तथैव भार्याः, पुत्राः, बान्धवाः, मित्राणि च, संयोगं प्राप्य पश्चात् निश्चितं वियोगं गच्छन्ति। न हि कश्चित् प्राणी तत्रैव स्थितः; अतः गतस्य शोकः निरर्थकः। यथा मार्गस्थः कश्चित् गच्छन्तं काफिलम् दृष्ट्वा 'अहमपि पश्चात् आगमिष्यामि' इति वदेत्, तथैव अयम् पन्थाः पितामहानां पूर्वजानां च, निश्चितः; तं प्राप्य कः शोकः, यतः तस्मात् न कोऽपि व्यतिक्रमः। यथा आयुः क्षीयते, जीवनगमनं न प्रतिनिवर्तते, तथैव आनन्दाय मनः नियोज्यं; अपत्यस्य सुखं भोक्तव्यम्। पिता नः, पृथिव्याः स्वामी, धर्मात्मा, सर्वयज्ञैः शुद्धः, स्वर्गं गतः। सः स्वजनान् सम्यक् पाल्य, प्रजाः रक्षन्, धर्मेण धनं दत्त्वा, तृतीयं स्वर्गं प्राप्तवान्।