यावत् धर्मज्ञः पिता लोकसम्मानितः पूज्यः अस्ति, तावत् एव, धर्मश्रेष्ठ, मातरं अपि सम्माननीयं मन्ये। राघव, मम धर्मयुक्तौ मातापित्रोः द्वारा वनवासाय प्रेषितः अस्मि, तयोः आज्ञया अन्यथा किम् आचरितुं शक्यम्? त्वं लोकसम्मानितं अयोध्यायाः राज्यं प्राप्नुयाः, अहं तु दण्डकारण्ये वल्कलधारी वासं करिष्यामि। इदं विभाजनं जनसमक्षे कृत्वा, महान् राजा स्वाज्ञां दत्त्वा स्वर्गं गतः। राजा, तव पिता, धर्मात्मा लोकाचार्यः च, तेन यः भागः दत्तः, तं त्वं सुखेन उपभुञ्जीथाः। सौम्य, अहं चतुर्दश वर्षाणि दण्डकारण्ये वसन्, महात्मना पित्रा दत्तं भागं उपभुञ्जे। यद् मम महान् पिता, नरश्रेष्ठः, देवेशसदृशः, माम् उक्तवान्, तद् एव मम परमं कल्याणं मन्ये, न सर्वलोकाधिपत्यं। इति श्रीमद् अयोध्याकाण्डे वाल्मीकिमुनिना कृतस्य आदिकाव्यस्य एकशतचतुरुत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः सिंहसदृशाः पुरुषाः, स्वमित्रगणैः परिवृताः, शोकसन्तप्ताः, दुःखेन रात्रिं व्यतीयुः। रात्रे व्यतीतायां, प्रभाते स्फुरति, तव भ्रातरः मित्रैः सह मन्दाकिन्यां प्रातःस्नानम् अनुष्ठाय, रामं उपगच्छन्। ते मौनम् आसन्, कश्चित् वाक्यं न प्रोवाच। भरतः तु, मित्रमध्यस्थः, रामम् अभाषत्— मम मातरं प्रसाद्य, राज्यं मम दत्तम्; तत् अहं तुभ्यं ददामि—त्वं निर्बाधम् राज्यं भोक्तुम्। यथा महान् जलप्रवाहः तटबन्धं भङ्क्त्वा प्रवहति, एवं एतत् विशालं राज्यभागं त्वं विना कोऽपि धारयितुं न शक्नुयात्। यथा अश्वस्य वेगं, गरुडस्य गमनं च, अनुगन्तुं न शक्यते, तथा तव मार्गं अहं अनुगन्तुं न शक्नोमि, राजन्। यः सदा अन्यैः पोषितः, सः सुखेन जीवति; राम, परावलम्बनं तु दुःखदं। यथा कश्चित् वृक्षं रोपयित्वा पोषयति, सः वृक्षः स्थूलकाण्डः भूत्वा, लघुकायेन आरोढुं कठिनः भवति। वृक्षः पुष्पितः, फलनं न कुर्यात्, तदा रोपकः तस्य लब्धसन्तोषं न प्राप्नोति। एषा दृष्टान्तः, महाबाहो, तत्त्वं त्वं अवगच्छ। यदि त्वं अस्माकं प्रमुखः, तर्हि नो दासेषु शासनं मा कुरु। श्रेष्ठाः शिल्पसमूहाः, सर्वजनाः च, राजन्, त्वां शत्रुनिर्जितं, राज्ये सूर्यवत् दीप्तं पश्यन्तु। मदोत्कटाः गजाः तव यात्रायां निनादयन्तु, ककुत्स्थवंशोद्भव, अन्तःपुरस्त्रियः च हर्षपूर्णा भवतु। भरतस्य वचनं श्रुत्वा, नगरजनाः सर्वे 'साधु' इति अनुमोदितवन्तः, पुनः रामं प्रार्थयन्ति स्म। भरतं दुःखसन्तप्तं विलपन्तं च दृष्ट्वा, रामः स्वसंयमेन स्थितः, तं सान्त्वयामास। न हि कश्चित् स्वेच्छया आचरति; सः न स्वस्वामी। मृत्युः तं इतस्ततः आकर्षति। सर्वसंग्रहः क्षयान्तः, सर्वोन्नतिः पतनान्तः, सर्वसंयोगः वियोगान्तः, जीवितं मृत्युनान्तम्। यथा पक्वफलस्य पतनं एव भीतिः, तथा जातस्य मृत्युः एव भीतिः। यथा दृढस्तम्भैः निर्मितं गृहं वृद्धत्वे भग्नं भवति, तथा जनाः जरामृत्युना क्षीयन्ते। या रात्रिः गच्छति, सा पुनः न आगच्छति; यमुनानदी अपि जलपूर्णा समुद्रं प्रति एव प्रवहति। अहानि रात्रयः च सर्वजीवेषु गच्छन्ति; तानि शीघ्रं आयुः क्षिपन्ति, यथा ग्रीष्मे सूर्यकिरणैः जलं शुष्यति। आत्मनः शोकं कुरु; अन्यस्य शोकं किम्? आयुः क्षीयते, स्थाने गच्छति वा। मृत्युः सह जीवेन गच्छति, उपविशति, दीर्घं मार्गं गत्वा सह पुनः आगच्छति। अङ्गेषु झराः जाताः, केशः श्वेतः अभवत्; वृद्धः पुरुषः शक्तिहीनः—तदा किं कर्तुं शक्यते? जनाः सूर्यस्य उदये हर्षयन्ति, अस्ते हर्षयन्ति, किन्तु स्वस्य आयुः क्षयं न जानन्ति। नूतनमृतवर्षं दृष्ट्वा हर्षयन्ति, ऋतुपरिवर्तनैः जीवितं क्षीयते। यथा समुद्रे काष्ठद्वयं मिलित्वा, काले पुनः वियुज्यते, तथा पत्न्यः, पुत्रः, बान्धवः, मित्राणि च मिलित्वा वियुज्यन्ते; वियोगः निश्चितः। कोऽपि जीवः यथारूपः न स्थायि; अतः गतानां शोकः निष्फलः। यथा मार्गस्थः कश्चित् यात्रायां गच्छन्तं काफिलं दृष्ट्वा 'अहं अपि पश्चात् आगमिष्यामि' इति वदति, तथा पितामहाः पूर्वजाः च यः मार्गः गच्छन्ति, सः निश्चितः; तं प्राप्त्वा शोकः किम्? न हि तस्मात् विचलनम्। यथा आयुः क्षीयते, जीवनप्रवाहः न प्रतिनिवर्तते, तदा मनः सुखे नियोजयेत्; पुत्राः सुखाय एव। अस्माकं पिता, भूमिपति, धर्मात्मा, सर्वयज्ञैः विशुद्धः, स्वर्गं गतः। इति श्रीरामायणस्य अयोध्याकाण्डे एते सर्गे वर्णितं।