रामः सौमित्रिं सौम्यया वाचा सम्बोधयन् एवमुवाच—"वनं प्रविश्य वल्कलाजिनधारी वा, राज्ये महती राजा वा, यत्र स्थातव्यं मया, तदस्यैव निर्णेतव्यम्। यथा धर्म्ये पितरि लोके पूजिते मान्यतास्ति, तथा धर्मज्ञ श्रेष्ठ, मातरि अपि मान्यता भवेत्। राघव, यतः अहं एतेन धर्मात्मना पित्रोः वनवासाय प्रेषिता, कथं अन्यथा आचरिष्यामि? त्वं लोकपूजितं अयोध्याराज्यं प्राप्नुयाः, अहं तु दण्डकारण्ये वल्कलधारिणी वत्स्यामि। एवं जनानां साक्षात् विभागं कृत्वा, स महात्मा राजा आदेशं दत्त्वा स्वर्गं गतः। स राजा तव पिता धर्मात्मा लोकाचार्यश्च प्रमाणम्; तेन दत्तं भागं त्वं भोक्तुमर्हसि। सौम्य, अहं चतुर्दश वर्षाणि दण्डकारण्ये निवत्स्ये, महात्मना पित्रा दत्तं भागं भोक्ष्ये। यद् यद् मे महात्मा पिता पुरुषर्षभः देवराजसमः उक्तवान्, तदेव उत्तमं मन्ये, न सर्वलोकाधिपत्यं अपि।" एवमयं श्रीमदायोध्याकाण्डे शतचतुर्विंशत्यधिकशततमः सर्गः समाप्तः इति वाल्मीकिमुनिना विरचिते आदिकाव्ये श्रीरामायणे सूच्यते। ततः, रात्रौ दुःखिताः ते सिंहोपमाः नराः स्वमित्रगणैः परिवृताः दुःखेन व्यत्ययम् अवसप्य तस्थुः। रजनी व्यतीता, प्रभाते विमले जाते, तव भ्रातरः सखिभिः सहिताः मन्दाकिन्याः तीरे प्रातःस्नानं जपं च कृत्वा राममुपसस्रुः। ते समागत्य मौनिनः समासन्निषेदुः; कश्चन वाक्यं नाब्रवीत्। भरतः तु सखिमध्ये स्थित्वा रामं सम्बोधितवान्—"मम माता प्रसादिता राज्यं मम दत्तवती; तदहं त्वयि ददामि; त्वं विघ्नरहितं राज्यं भोक्ष्यस्व। यथा महानदीवेगेन भग्नः सेतुर्न धारयितुं शक्यः, तथा एष राज्यभागो त्वाम् विना न कस्यचित् धारणीयः। अश्वस्य वेगं वा गरुडस्य पतनं वा यथा नानुगन्तुं शक्यं, तथा अहम् अपि त्वां नानुगन्तुं समर्थः। योऽन्यैः सर्वदा पाल्यते, स सुखेन जीवति; परपोषितस्य तु जीवितं कठिनम्। यथा कश्चन पुरुषः वृक्षं रोप्य पाल्य च वर्धयति स्थूलकाण्डं च करोति, स तु लघुना न आरोढुं शक्यः, एवं स वृक्षः पुष्पं दत्त्वा फलं न प्रयच्छति चेत्, तं रोपयितारं तस्य पालनस्य फललाभे न सम्प्रयच्छति। एषा दृष्टान्तः, महाबाहो, त्वं तस्यार्थं विज्ञातुमर्हसि; यदि त्वं अस्माकं श्रेष्ठः, न स्वदासेषु राज्यं पालय। श्रेष्ठाः शिल्पिनः सर्वे जनाश्च, महाबाहो, त्वां शत्रुनिर्जितं सूर्यवत् तेजस्विनं राज्ये पश्यन्तु। मदोन्मत्तगजाः तव प्रक्रान्तौ निनादयन्तु; कौसल्याद्याः अन्तःपुरस्त्रियः प्रहृष्टाः स्युः।" भरतस्य वचः श्रुत्वा, नागराः सर्वे जनाः 'साधु उक्तम्' इति पुनः पुनः रामं याचितवन्तः। स तु दीप्तमान् भरतं शोकसन्तप्तं दृष्ट्वा, आत्मसंयमने स्थितः रामः तं सान्त्वयामास—"न हि पुरुषः स्वेच्छया कर्म करोति; न स्वामी स्वस्य; मृत्युः तं इतस्ततः आकर्षति। सर्वसंचयाः क्षयान्ताः, सर्वोन्नतयः पतनान्ताः, सर्वसम्योगाः वियोगान्ताः, जीवितं मृत्युपर्यन्तम्। यथा पक्वफलस्य पतनाद् ऋते न भीतिर्भवति, तथा जातस्य मृत्योर् ऋते भीतिर्नास्ति। यथा दृढस्तम्भसमुपेतं गृहं जर्जरं सन् पतति, तथा जनाः जरामरणवशाः क्षीयन्ते। या रात्रिः याति, सा न प्रतिनिवर्तते; यमुनापि पूर्णसलिला सागरे एव प्रवहति। सर्वेषां प्राणिनां अह्निश्च रात्रिश्च गच्छतः; शीघ्रं आयुः क्षपयतः, यथा घर्मे सूर्यकिरणैः जलं क्षीयते। आत्मनः शोकः कार्यः, किं परस्य शोकनं? स्थित्वा वा गत्वा वा, आयुः एव ह्रासं गच्छति। मृत्युः सह गच्छति, सहोपविशति, दीर्घमार्गं गत्वा सहैव प्रतिनिवर्तते। गात्रेषु रोमराजयः जाताः, केशाः श्वेताः जाताः; मनुष्यः जरया क्षीणः, तदा किं कर्तुं शक्नोति? जनाः आदित्यस्य उदयस्यास्तमयस्य च हृष्टाः, किन्तु स्वस्य आयुः ह्रासं न जानन्ति। ऋतून् आगतान् दृष्ट्वा हृष्टाः भवन्ति, किन्तु ऋतुपरिवर्तनेन प्राणिनां आयुः क्षीयते। यथा समुद्रे काष्ठयोः संयोगः, कालान्तरेण तयोः वियोगः, तथा भार्याः, पुत्राः, बान्धवाः, मित्राणि च, संयोगं कृत्वा वियुज्यन्ते एव। न कश्चित् प्राणी तत्रैव स्थितः; तस्मात् मृतस्य शोकः व्यर्थः। यथा पन्थाः स्थितः कश्चित् यात्रिके गच्छन्ति 'अहमपि पश्चात् गमिष्यामि' इति वदेत्, तथा एव अयं पितृपथः, निश्चितः मार्गः; तत्र गत्वा, किमर्थं शोच्यते, न हि अन्यथा गन्तुं शक्यते। यथा आयुः क्षीयते, जीवनधारायाः प्रतिनिवर्तनं नास्ति, तथा मनः सुखे स्थापयेत्; पुत्राः सुखाय एव जन्यन्ते।" एवं श्रीरामः भरतं समाश्वास्य धर्मोपदेशं च कृत्वा, तत्र स्थिताः सर्वे जनाः तस्य वचनेन संतुष्टाः अभवन्।