रामः स्वभ्रातरं भरतं पुनः पुनः मदोन्मत्तगजवद् दीर्घनिःश्वसन्तं दृष्ट्वा सस्नेहम् आलिङ्ग्य इदं मधुरं वचनम् उवाच। ‘‘त्वं हि कुलीनः, सद्गुणसम्पन्नः, तेजस्वी, प्रतिज्ञायाम् अपि दृढः; कथं त्वादृशः पुरुषः राज्यस्य हेतोः किञ्चिदपि पापं कर्तुं शक्नुयात्? हे रिपुंसूदन, अहं तव किंचित् दोषमपि न पश्यामि; तव माता यदज्ञानात् तदवबुध्य स्वयम् आत्मनं न दुष्टयेत्। हे बुद्धिमत्तम, निर्दोष, वृद्धानां यथा यथा इच्छास्ति, विशेषतः पत्न्याः पुत्रस्य च विषये, सा सदा अनुकरणीया। सौम्य, यथा लोके धर्मिष्ठैः पत्न्यः, पुत्राः, शिष्याश्च गण्यन्ते, एवं त्वमपि आत्मानं तथा ज्ञातुम् अर्हसि। वने किं वा, वाल्कलाजिनधारी, अथवा राज्ये महाप्रभुः, यत्र वासः कर्तव्यः, तदस्यैव निर्णेयम्। यावत् धर्मिष्ठस्य पितुः, लोकसम्मितस्य, मानः अस्ति, तावत् एव, धर्मश्रेष्ठ, मातरि अपि मानः कर्तव्यः। हे राघव, यतः अहं पितरौ तौ धर्मात्मनौ वनवासाय प्रेषितः, कथं अन्यथा आचरितुं शक्नोमि? त्वं लोकसम्मितं अयोध्याराज्यं प्राप्नुयाः, अहं तु दण्डकारण्ये वाल्कलधारी वत्स्यामि। एवं जनसमक्षे विभागं कृत्वा, स महराजः आज्ञां दत्त्वा स्वर्गं गतः। स राजा, तव पिता, धर्मात्मा, लोकाचार्यः, एव प्रमाणम्; तेन यः भागः दत्तः, तं त्वं भोक्तुम् अर्हसि। सौम्य, अहं तु चतुर्दश वर्षाणि दण्डकारण्ये वत्स्यामि, महात्मना पित्रा दत्तं भागं भोक्ष्ये। यत् मम महात्मा पिता, नरश्रेष्ठः, देवेशसमः, उक्तवान्, तदेव मे श्रेयः, न तु सर्वलोकराज्यम् अपि।’’ एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमः सर्गः समाप्तः। ततः ताव् नरसिंहौ, बन्धुभिः परिवृतौ, शोकार्तौ, दुःखेन रात्रिं न्यवसताम्। रात्र्यां गतायां, प्रभाते सुषुप्ते, तव भ्रातरः, मित्रगणैः सहिताः, मन्दाकिन्याः तीरे प्रातःकृत्यं जपं च कृत्वा, रामं उपजग्मुः। ते तत्रोपविश्य मौनिनः आसन्, कश्चन वाक्यं न वदति स्म। तदा भरतः मित्रमध्यगः रामं संबोधयामास— ‘‘मम माता प्रसादिता राज्यं मम दत्तवती; अहं तु तद् राज्यं तुभ्यं ददामि— त्वं निरवधानं राज्यं भुङ्क्ष्व। यथा महती वेगेन वारिणा भग्नः सेतुर्निरुद्धुं न शक्यते, एवं एतत् महद्राज्यभागं त्वां विना कश्चन धारयितुं न शक्नोति। यथा अश्वस्य वेगं, गरुडस्य पतनं च अनुयातुं न शक्यते, तथा अहं तव गतिं नानुगन्तुं शक्नोमि, राजन्। यो हि सदा पराधीनः, तस्य जीवितं सुखम्; परजीवितं तु दुःखेनैव। यथा पुरुषेण रोपितः पालितश्च वृक्षः, स्थूलकाण्डः, वृद्धः, लघुना जन्तुना दुष्प्रवेशः भवति, तथैव। यदि स वृक्षः पुष्पितः स्यात्, फलदः न भवति, तदा रोपकः तेन फलार्थं न तुष्टिम् आप्नोति। एषा दृष्टान्तः, महाबाहो, तत्त्वं त्वं बुध्यस्व; यदि त्वं अस्माकं प्रमुखः, तर्हि नो दासेषु राज्यं मा कुरु। श्रेष्ठाः शिल्पिनः, सर्वे च जनाः, त्वां, महाबाहो, शत्रुजितं, राज्ये तेजसा भासमानं, सूर्यवत् पश्यन्तु। मदोन्मत्तगजाः तव यात्रायां निनदन्तु, ककुत्स्थकुलोत्पन्न, अन्तःपुरनार्यः च प्रमोदेन तुष्याम्। भरतस्य वचनं श्रुत्वा नगरवासिनः, सर्वजनाः, ‘‘साधु उक्तम्’’ इति अनुमोद्यमानाः, पुनः रामं प्रार्थयामासुः। तदा शोकेन पीडितं, दीप्तिमन्तं भरतं दृष्ट्वा, रामः, आत्मसंयमसम्पन्नः, तं सान्त्वयामास। ‘‘न हि पुरुषः स्वेच्छया कर्म करोति; न च आत्मनः स्वामी अस्ति; मृत्युः तं इतस्ततः आकर्षति। सर्वसंचयस्य क्षयो भवति; सर्वोन्नत्याः पतनम्; सर्वसंगमस्य विगमः; जीवितस्य च मृत्युः अन्तः। यथा पक्वफलस्य पतनाद् ऋते भयम् नास्ति, तथा जातस्य मृत्योः ऋते भयम् नास्ति। यथा दृढस्तम्भनिर्मितं गृहं जर्जरं सन् पतति, तथा जनाः जरामरणवशात् क्षीयन्ते। या रात्रिः याति, सा न पुनरागच्छति; यमुना अपि पूर्णसलिलैः सागरं प्रति एव प्रवहति। दिवा-रात्रे सर्वेषां प्राणिनां गच्छतः, शीघ्रं आयुः क्षपयतः, यथा ग्रीष्मे सूर्यकिरणैः जलं शुष्यति। आत्मनं शोच—किमन्यस्य शोचसि? स्थाने वा, गच्छति वा, आयुः क्षीयते। मृत्युः सह गच्छति, सह उपविशति, दीर्घमार्गं गत्वा सहैव प्रतिनिवर्तते। अङ्गेषु वाल्यं, शिरसि पालित्यं, जरया पुरुषः क्षीयते—किं तत्र कर्तुं शक्यते? जनाः सूर्यस्य उदयने हृष्टाः, अस्तमे च हृष्टाः, स्वस्य आयुः क्षयम् न जानन्ति। ऋतून् आगतान् दृष्ट्वा जनाः हृष्यन्ति, तेषां परिवर्तनैः प्राणिनां आयुः क्षीयते। यथा महोदधौ काष्ठयोः संयोगः स्यात्, कालात् पश्चात् तयोः वियोगः भवति, तथैव।