भरतः मन्त्रिभिः सह शिरसा प्रणम्य रामं निवेदयामास—"त्वं मे भ्राता शिष्यः दासश्च, अतः मयि दया दर्शयितव्या। पुरुषर्षभ, एषः सनातनः पितृपैतामहः प्रजावृत्तः सदा पूजितः, त्वया न लङ्घनीयः।" इत्युक्त्वा बलवान् कैकेयीसुतः अश्रुपूर्णलोचनः पुनः शिरसा रामचरणौ विधिवद् गृहीत्वा प्रणम्य तस्थौ। रामः भ्रातरं भरतं पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासमुत्सृजन्तं मदोन्मत्तद्विपवत् दृष्ट्वा स्नेहात् समालिङ्ग्य उवाच—"त्वं कुलीनः, सद्गुणसम्पन्नः, तेजस्वी, व्रतस्थश्च; त्वादृशः कः पुरुषः राज्यार्थं किञ्चिदपि पापं कुर्यात्? हे रिपुघ्न, अहं त्वयि किंचित् दोषमपि न पश्यामि; त्वं च मातरं तस्याः अज्ञानात् न निन्दयः। हे बुद्धिमन्, निरपराध, पितृवाक्यं सदा पालनीयम्, विशेषतः पत्न्याः पुत्रस्य च विषये। लोके धर्मज्ञैः यथा वयम् पत्न्यः पुत्राः शिष्याश्च इति गण्यामहे, तथा त्वमपि आत्मानं विज्ञाय। वने चेद्वसामि, काषायचर्म च धारयामि, अथवा राज्ये महाप्रभुः भवामि—एतत् तस्यैव निर्णयः। यावद् धर्मात्मा पिता लोके पूज्यते, तावत् धर्मश्रेष्ठ, माता अपि पूज्या। राघव, यतः अहं पित्रोः आदेशात् वने प्रेषितः, कथं तदन्यथा आचरिष्यामि? त्वं लोके पूज्यमानमयोध्याराज्यं प्राप्नुयाः, अहं च दण्डकारण्ये वल्कलधरः निवसिष्यामि। एवं जनसमक्षे विभागं कृत्वा, महराजः शासनं दत्वा स्वर्गं गतः। स राजा तव पिता, धर्मात्मा, लोकशिक्षकः, स एव प्रमाणम्; तेन यः भागः दत्तः, त्वं तं भोक्तुमर्हसि। सौम्य, अहं चतुर्दशवर्षाणि दण्डकारण्ये वसिष्यामि, महात्मना पित्रा दत्तभागं भोक्ष्ये। यद् मे महात्मा पिता, नरश्रेष्ठः, देवराजसमानः, उक्तवान्, तत् एव परं श्रेयः मन्ये, न सर्वलोकाधिपत्यमपि।" एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे शतचतुर्थोऽध्यायः समाप्तः। ततः ताः नरसिंहाः स्वमित्रवर्गैः परिवृताः शोकेन व्यतीतानिशां दुःखेन अवसन्नाः। तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां, प्रभाते, तव भ्रातरः मित्रैः परिवृताः मन्दाकिन्यां स्नात्वा प्रातःकृत्यं जपश्च कृत्वा राममुपसंपेदिरे। ते सर्वे मौनं स्थापयन्तः उपविष्टाः, न कश्चन वाक्यम् अवदत्। तत्र भरतः मित्रमध्यगतो रामं प्रत्युवाच— "मम माता प्रसादिताऽस्मै राज्यं दत्तवती; अहं तत् त्वयि समर्पयामि—त्वं राज्यं निर्बाधं भुङ्क्ष्व। इदं विशालं राज्यभागं महतीनदीव बन्धं भित्त्वा प्रवृत्तं, त्वां विना कोऽपि धारयितुं न शक्नोति। यथा अश्वस्य वेगः, गरुडस्य पतनं च नानुगम्यं, तथैव अहं तव मार्गं नानुगन्तुं समर्थः। योऽन्यैः सदा उपजीव्यते, स सुखं जीवति; परजीवने दुःखं, हे राम। यथा कश्चित् वृक्षं रोप्य पाल्य च वर्धयति, स स्थूलशाखः सञ्जातः लघुना न आरोढुं शक्यः; तथैव स वृक्षः पुष्पितः स्यात्, फलानि तु न ददाति, तदा रोपकः तस्य फलस्य आस्वादं न लभते। एषा दृष्टान्तः, महाबाहो, तस्यार्थं त्वं विद्धि; यदि त्वं अस्माकं प्रमुखः, न दासेषु शासनं कुरु। श्रेष्ठयः शिल्पिनः, सर्वे जनाः च, राजन्, त्वां शत्रुनिर्जितं तेजस्विनं राज्ये आदित्यवत् पश्यन्तु। मदोन्मत्तगजाः तव यात्रायां निनदन्तु, काकुत्स्थनन्दन; अन्तःपुरस्त्रियः हृष्टाः स्युः।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा नगरजनाः सर्वे च "साधु" इत्युक्त्वा पुनः रामं प्रार्थयन्ति स्म। तदा विलपन्तं शोकार्तं भरतं दृष्ट्वा, रामः आत्मसंयमसम्पन्नः तं सान्त्वयामास— "न हि कश्चन स्वेच्छया कर्म करोति; न हि स्वामी स्वस्य; मृत्युः एनं इतस्ततः आकर्षति। सर्वे संचयाः व्ययमेव गच्छन्ति; सर्वे उच्चयाः पतनमेव; सर्वे संयोगाः वियोगमेव; जीवनं च मृत्युमेव। यथा पक्वफलस्य पतनं विना भयम् नास्ति, तथा जातस्य मृत्युः एव भयम्। यथा दृढध्वजं गृहं जर्जरं स्यात्, पतति च, तथा जनाः जरामरणधर्मणः क्षीयन्ते। या रात्रिः गता, सा न पुनः आगच्छति; यथा यमुनानदी पूर्णसलिला सागरमेव गच्छति। अहःरात्राणि सर्वेषां प्राणिनां क्षीयन्ते; शीघ्रं आयुः ह्रियते, यथा ग्रीष्मे सूर्यकिरणैः जलं शुष्यति। आत्मनं शोच—किं परस्य शोचसि? गच्छतः स्थातुः वा आयुः क्षीयते। मृत्युः सह गच्छति, सह उपविशति, दीर्घं मार्गं गत्वा सहैव प्रत्यागच्छति। अङ्गेषु रोमाञ्चः जातः, केशाः श्वेताः जाताः, पुरुषः जरया क्लिष्टः—किं तेन कर्तुं शक्यते?" एवं तत्र भाग्यवशात् दुःखसागरमग्नेषु भ्रातृषु रामः धर्मोपदेशं दत्त्वा, तान् सान्त्वयामास।