भूमिपतित्वेन त्वया सह भूमिः पुनः कदाचन विधवा न भवेत्, यथा निर्मलचन्द्रेण शरद्रात्रिः शोभिता भवति। अहं चेमे मन्त्रिणश्च शीर्ष्णा नमस्कृत्य त्वां याचामहे; भ्राता शिष्यः सेवकश्च सन् त्वया मयि कृपा कर्तव्या। अतः, नरशार्दूल, अनादिकालात् पूजितं शाश्वतं प्रजावृत्तचक्रमेतत् त्वया न लङ्घनीयम्। इत्युक्त्वा, कैकेयीपुत्रः महाबाहुः भरतः अश्रुपूर्णलोचनः पुनरपि विधिवत् रामस्य पादौ शिरसा स्पृष्टवान्। स्वभ्रातरं भरतं पुनः पुनः मत्तगजेव श्वसन्तं दृष्ट्वा, रामः तं आलिङ्ग्य इदं वचनम् उवाच—त्वं कुलीनः, सद्गुणसम्पन्नः, तेजस्वी, व्रतस्थश्च; राज्यस्य कृते तवेदृशस्य कस्यापि दोषः कथं स्यात्? अहं तव किंचित्पि दोषं न पश्यामि, रिपुघातिन्; त्वं च मातरं तस्या अज्ञानाद् न निन्दय। विद्वान्, निर्दोषः च त्वं; वृद्धानां इच्छा सर्वदा अनुकरणीया, विशेषतः योग्ये भार्यापुत्रविषये। लोके धर्मिष्ठैः यथा वयम्—भार्याः, पुत्राः, शिष्याश्च—गण्यामहे, एवं त्वमपि आत्मानं ज्ञातुमर्हसि। वनवासे चर्मवल्कलधारी वा, राज्ये च महाराजः वा, यत्र स्थातव्यमिति तस्यैव निर्णयः। यथा धर्मिष्ठस्य पितुः पूज्यस्य लोके मानः, तथैव, धर्मश्रेष्ठ, मातरि अपि स्यात्। राघव, यदा अहं एतेन धर्मात्मना पित्रा च मातृभ्यां च वने प्रेषितः, तदा अन्यथा कर्तुं कथं शक्यम्? त्वं लोकपूजितां अयोध्यां राज्येन सम्प्राप्नुहि, अहं तु दण्डकारण्ये वाल्कलधारी वत्स्यामि। एवं प्रजासंनिधौ विभागं कृत्वा, महराजः आदेशं दत्वा स्वर्गं गतवान्। स तव पिता धर्मात्मा, लोकगुरुः, प्रामाणिकः; तेन निर्दिष्टं भागं त्वं भोक्तुमर्हसि। सौम्य, अहं चतुर्दश वर्षाणि दण्डकारण्ये वसामि, महात्मना पित्रा दत्तं भागं भोक्ष्यामि। यद् यद् मम महात्मा पिता, नरश्रेष्ठः, देवराजसमः, उक्तवान्, तत् एव परं श्रेयः मन्ये, न तु त्रैलोक्यराज्यमपि। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डे शतचतुर्विंशत्यधिकशततमः सर्गः समाप्तः। ततः सिंहोपमाः ते नराः स्वमित्रगणैः परिवृताः शोकसन्तप्ताः दुःखेन रात्रिं निनयुः। रात्रौ व्यतीतायां, प्रभाते सति, भ्रातरः मित्रैः सह मन्दाकिन्यां प्रातःस्नानजपादिकं कृत्वा राममुपसस्रुः। ते सर्वे मौनं कृत्वा उपाविशन्, न कश्चन किञ्चिद् अब्रवीत्। परं भरतः स्वमित्रमध्यस्थः रामं उवाच—मम माता प्रसादिता एतत् राज्यं मम दत्तवती; अहं तद् त्वयि समर्पयामि—त्वं विघ्नरहितं राज्यं भोक्ष्यस्व। यथा महाप्रवाहेनेव भिन्नं बन्धनं धारयितुं शक्यं न भवति, एवं एतद् विशालं राज्यभागं त्वदन्येन कश्चन धारयितुं न शक्यते। यथा न अश्वस्य वेगं न च गरुडस्य पतनं अनुगन्तुं शक्यते, तथा अहं तव मार्गं न अनुसर्तुं शक्नोमि, राजन्। यो जनः सदा अन्यैः पोष्यते, स सुलभं जीवति; परं, राम, परोपजीविनः दुःखम्। यथा पुरुषेण रोपितः संवर्धितश्च वृक्षः स्थूलकाण्डः जातः लघुना पुरुषेण आरोढुं दुष्करः भवति, एवं स वृक्षः पुष्पितोऽपि फलहीनः सन्, तं रोपयितारं तस्य पालनार्थं न तर्पयति। एषा दृष्टान्तः, महाबाहो, तस्यार्थं त्वं विज्ञातुमर्हसि। यदि त्वं अस्माकं मुख्यः, तर्हि न सेवकानां अधिपतिः भव। श्रेष्ठश्रेण्यः सर्वजनाश्च त्वां, महाबाहो, अपराजितं शत्रुभिः, राज्ये दीप्तं सूर्यवत् पश्यन्तु। मदोत्कटाः गजाः तव यात्रायां निनदन्तु, काकुत्स्थनन्दन; अन्तःपुरस्त्रियः च सविशेषं प्रमुद्यन्ताम्। भरतस्य वचनं श्रुत्वा, नगरवासिनः सर्वजनाश्च “साधु” इति अनुमोद्य पुनः रामं याचिरे। तं दीप्तिमन्तं भरतं शोकेन संतप्तं विलपन्तं दृष्ट्वा, स्वात्मनिग्रहे स्थितः रामः तं सान्त्वयामास। न हि कश्चन स्वेच्छया कर्म करोति; न चात्मनः स्वामी भवति; यतः मृत्युः एनं इतस्ततः आकृष्य नयति। सर्वसम्पदः क्षयान्ताः, सर्वोन्नतिः पतनान्ता, सर्वसंयोगाः वियोगान्ताः, जीवितं च मृत्युपर्यन्तम्। यथा पक्वफलस्य पतनात् अन्यद् भयम् नास्ति, तथैव जातस्य मृत्योरन्यद् भयम् नास्ति। यथा दृढस्थुणा निर्मितं गृहं जर्जरं सन् कालान्तरेण पतति, एवं जनाः जरामरणधर्मणः क्षीयन्ते। या रात्रिः गता सा न पुनरागच्छति, यमुना अपि पूर्णसलिला सागरमेव गच्छति। अहोरात्राणि सर्वेषां प्राणिनां गच्छन्ति; तानि शीघ्रं आयुः ह्रासयन्ति, यथा ग्रीष्मे सूर्यरश्मयः जलं शोषयन्ति। आत्मनः शोकः कर्तव्यः, अन्यस्य किमर्थं शोकः? यः स्थाति वा याति वा, तस्य आयुः क्षीयते। मृत्युः सह एव जनैः गच्छति, सह एव उपविशति, दीर्घं पन्थानं गत्वा सह एव प्रत्यागच्छति।