ततः भरतः रामचन्द्रं प्रति अत्यन्तं विनयपूर्वकं प्रार्थयामास—"भगवन्, धर्मानुसारं यथाक्रमं राज्यं स्वीकुरुष्व, मित्राणि च तव सुखानि कुरु। त्वया अधिपेन पृथ्वी विधवा न भूयात्, यथा निर्मलचन्द्रेण शरद्रात्रिरिव दीप्यते। एतेभिः मन्त्रिभिः सह मम शिरसा प्रणतोऽस्मि, भ्राता शिष्यः दासश्च सन् त्वत्तः अनुग्रहमर्हामि। अतः, पुरुषसिंह, एषः सनातनः पौरजनसमूहस्य धर्म्यमार्गः यः पूर्वैः सदा पूजितः, त्वया न अतिलङ्घनीयः।" एवमुक्त्वा महाबाहुः कैकेयीसुतः भरतः अश्रुपूर्णलोचनः पुनः प्रणिपत्य रामस्य चरणौ शिरसा समस्पृशत्। तं भ्रातरं पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं कुर्वन्तं मत्तद्विपमिव दृष्ट्वा, रामः तमङ्के परिष्वज्य सान्त्वनपूर्वकं वचनमुवाच—"त्वं कुलीनः, गुणसम्पन्नः, तेजस्वी, सत्यव्रतधारी च; त्वादृशः कः किल राज्यहेतोः किंचित् अपि दुष्कृत्यं कुर्यात्? त्वयि किंचिदपि दोषलवमपि न पश्यामि, रिपुघातिन्; माता च तव अज्ञानात् न निन्दनीया।" "बुद्धिमान् अकल्मषश्च त्वं, पितामहानां इच्छानुगमनं सदा करणीयम्, विशेषतः पत्न्याः पुत्रस्य च विषये। यथा लोके धर्मात्मभिः वयम् भार्याः पुत्राः शिष्याश्चेति गण्यामहे, तथैव त्वया अपि आत्मानं ज्ञातव्यम्। वनस्थो वा, वल्कलचर्मवसनः, राज्यस्थो वा महाराजः, पितुरेव निर्णयः मम वासस्थानस्य। यावत्सत्कृतः धर्मात्मा पिता, तावत्सत्कृत्या माता, धर्मश्रेष्ठ।" "राघव, एतेन धर्मात्मना पित्रा मया वनं प्रेषितः अस्मि, कथं अन्यथा आचरिष्यामि? त्वं लोकपूजितां अयोध्यां राज्येन समृद्धाम् आप्नुहि, अहं तु दण्डकारण्ये वल्कलधारी वत्स्यामि। एवं लोकसाक्षिणा विभागं कृत्वा, महाबुद्धिः राजा आज्ञां दत्त्वा स्वर्गं गतः। स राजा तव पिता धर्मज्ञः लोकगुरुश्च, स एव प्रमाणम्; तेन यथाविभागं यद् दत्तं, तद् त्वया भोक्तव्यम्। अहं तु चतुर्दशवर्षाणि दण्डकारण्ये वत्स्यामि, महात्मना पित्रा दत्तभागं भोक्ष्ये। यत् मम महात्मना पित्रा उक्तं, तदेव परमं श्रेयः मन्ये, न च सर्वेषां लोकानां स्वराज्यम्।" एवं श्रीमद् वाल्मीकिना कृतस्य आदिकाव्यस्य अयोध्याकाण्डस्य एकशतचतुर्थोऽध्यायः समाप्तः। ततः तानि नरसिंहाः स्वमित्रगणैः परिवृताः शोकार्ताः रजनीं दुःखेन व्यतीयुः। रजनीं गच्छन्तीं दृष्ट्वा, प्रभाते तु भ्रातरः मित्रैः सह मन्दाकिन्यां प्रातःस्नानं जपं च कृत्वा राममुपाजग्मुः। ते सर्वे मौनिनः समासीनाः, कश्चन वाक्यं नाब्रवीत्; भरतः तु मित्रमध्यस्थः रामं प्रति वाक्यमुवाच—"मम माता प्रसादिता राज्यं मम दत्तवती; तदहं तुभ्यं ददामि—त्वं निर्बाधेन राज्यं भोक्ष्यस्व।" "यथा महाप्रवाहेण भग्नबंधः महानदीभागः अन्येन धारयितुं न शक्यते, एवं राज्यभागोऽपि त्वया विना न शक्यते धारयितुं। यथा न अश्वस्य वेगः, न गरुडस्य पतनं अनुयातुं शक्यते, तथाहं तव मार्गं न शक्ष्यामि, राजन्। योऽन्यैः सदा पाल्यते, स सुलभं जीवति; पराधीनस्य तु जीवितं कठिनम्।" "यथा वृक्षः पुरुषेण रोपितः पालितश्च वर्धमानः स्थूलकाण्डः भवति, लघुना आरोढुं कठिनः; स च पुष्पितः सन् न फलं ददाति, तदा तं रोपयिता तस्य पालनस्य फलम् नाश्नुते। एषा दृष्टान्तः, महाबाहो, त्वया अर्थः ज्ञातव्यः। यदि त्वं अस्माकं प्रधानः, तर्हि नो दासेषु शासनं मा कुर्याः।" "श्रेष्ठगणाः सर्वे जनाः च त्वां दुर्जयम् शत्रुभिः तेजस्विनं राज्ये सूर्यवत् दीप्तं पश्यन्तु। मदोन्मत्तगजाः तव यात्रायां निनदन्तु, ककुत्स्थनन्दन; अन्तःपुरनार्यः च प्रमोदेन हृष्टाः स्युः।" भरतस्य वचः श्रुत्वा, नागरिकाः सर्वे जनाः 'साधु साधु' इति अनुमोद्य रामं पुनः प्रार्थयामासुः। तम् अतिव्यथितं शोकार्तं भरतं दृष्ट्वा, स्वात्मन्यवस्थितः रामः सान्त्वनपूर्वकं वचनमुवाच—"न हि पुरुषः स्वेच्छया कर्म करोति, न च सः आत्मनः स्वामी; मृत्युः तं इतस्ततः आकर्षति।" "सर्वे संचयाः क्षये अन्तं यान्ति; सर्वे उच्चयाः पतने; सर्वे संयोगाः वियोगे; जीवितं च मृत्यौ। यथा पक्कफलस्य पतनात् अन्यद् भयम् नास्ति, तथैव जातस्य मृत्युः एव भयम्। यथा दृढस्थूणया निर्मितः गृहः जरया पतति, एवं जनाः अपि जरामरणधर्माणः क्षयमुपयान्ति।" "या रात्रिः गच्छति, सा न पुनरागच्छति; यमुनापि पूर्णसलिला केवलं सागरतः प्रवहति। सर्वेषां प्राणिनां अह्नि रात्रौ च अपगच्छतः, शीघ्रं आयुः क्षपयतः, यथा ग्रीष्मे सूर्यरश्मिभिः जलम्।" "स्वस्यैव शोकः क्रियते, किं परस्य? स्थातुं वा गन्तुं वा, आयुः क्षीयते एव।" एवं तत्र भरतस्य पुनः पुनः राज्यस्य निवेदनं, रामस्य धर्मनिष्ठा, जीवनस्य अनित्यत्वस्य च उपदेशः, सर्वे जनाः समाश्वास्यन्ते स्म।