भरतः रामं प्रति विनयपूर्वकं प्रार्थयामास—"यत् त्वया उक्तं, यच्च कारणं यत्कृते त्वं चीराजिनधारी जटिलश्च एष वनं प्राप्तः, तदहं श्रोतुमिच्छामि। किमर्थं त्वं कृष्णाजिनवसनः जटिलः च राज्यं परित्यज्य एतद्वनं प्रविष्टः? सर्वमेव मे वक्तुमर्हसि।" इति। एवं महात्मना ककुत्स्थेन सम्बोधितः कैकेयीपुत्रः भरतः कृताञ्जलिः सविशेषं प्रयत्नं कृत्वा इदं वचनं बभाषे—"अस्माकं धर्मात्मा पिता महद् दुष्करं कृतवान्, स पुत्रशोकात् संतप्तः प्राणान् त्यक्त्वा स्वर्गं गतः। स च माता कैकेयी स्त्रीप्रेरितः, हे रिपुंसूदन, महत् पापं कृत्वा स्वकीर्तिं नाशयामास। सा माता मम राज्यफलविहीना विधवा दुःखेन दग्धा पापं नरकं पतिष्यति। तस्मात् अहं तव दासः सन्ननुग्रहम् याचे—त्वं अद्य राजाभिषिक्तः भव, यथा मघवान् अभिषिक्तः आसीत्। एते सर्वे जनाः विधवा मातरश्च ये त्वां प्राप्ताः तव अनुग्रहमर्हन्ति। तस्मात् आर्य, धर्मेण यथाक्रमं राज्यं गृहाण, सुहृदश्च तुष्टाः कुरु। त्वयि पतौ पृथ्वी विधवा न भूयात्, यथा निर्मला चन्द्रेण शरद्रात्रिः शोभते। एतेषां मन्त्रिणां सहितः अहं शिरसा प्रणम्य त्वां प्रार्थये—त्वं भ्राता, शिष्यः, दासश्च इति मां दृष्ट्वा अनुग्रहम् दातुमर्हसि। तस्मात् नरशार्दूल, नित्यं प्रतिष्ठितं पौरजनस्य वर्त्म नातिक्रामितुमर्हसि।" एवं उक्त्वा महाबाहुः कैकेयीपुत्रः अश्रुपूर्णलोचनः पुनः प्राञ्जलिः रामस्य पादौ शिरसा स्पृष्ट्वा प्रणनाम। तं भ्रातरं पुनः पुनः दीर्घनिःश्वसन्तं मदोन्मत्तद्विपमिव दृष्ट्वा रामः भरतं परिष्वज्य इदं वचनमुवाच—"त्वं कुलीनः, धर्मनिष्ठः, तेजस्वी, सत्यव्रतः च; कथं त्वद्विधः कश्चिदपि राज्यहेतोः पापं कुर्यात्? त्वयि किंचिदपि दोषं न पश्यामि, रिपुंसूदन; न च त्वं मातरं तस्याः मूढत्वात् गर्हयितुमर्हसि। हे बुद्धिमन्, निर्मलात्मन्, वृद्धेषां वचनं सदा पालनीयम्, विशेषतः पत्न्याः पुत्रस्य च विषये। लोके धर्मज्ञैः यथा वधूः, पुत्रः, शिष्यः इति गण्यते, तथैव त्वमपि आत्मानं वेत्सि। वने चीराजिनधारी वा, राज्ये वा महाप्रभुः, यत्र वसामि स एव निर्णेतव्यम्। यावत् धर्मात्मा पिता पूज्यते, तावत् माता अपि पूज्या, धर्मज्ञवर। राघव, यतः अहं एतेन पित्रोः आदेशेन वने प्रेषितः, कथं अन्यथा आचरिष्यामि? त्वं लोकपूजितं अयोध्याराज्यं प्राप्नुयाः, अहं तु दण्डकारण्ये चीरवसानः वत्स्यामि। एषा विभागः जनसमक्षे कृतः, स महाबलः राजा आज्ञां दत्त्वा स्वर्गं गतः। स राजा, तव पिता, धर्मात्मा, लोकशिक्षकः च, स एव प्रमाणम्; तेन यः भागः दत्तः, स त्वया भोक्तव्यः। सौम्य, अहं चतुर्दशसंवत्सराणि दण्डकारण्ये वत्स्यामि, यः भागः महात्मना पित्रा मम दत्तः स एव भोक्तव्यः। यत् मे महात्मा पिता, नरश्रेष्ठः, देवराजसदृशः, उक्तवान्, तत् एव मम श्रेयः, न सर्वलोकाधिपत्यं अपि।" एवमुक्ते सर्गे श्रीमद् वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे चतुःशतोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः तं निशाम् अतीत्य, तेषां नरव्याघ्राणां मित्रगणैः परिवृतानां दुःखितानां रजनी शोकेन व्यतीयाय। प्रभाते दिवाकरप्रभया, भ्रातरः मित्रैः परिवृताः, मन्दाकिन्यां प्रातःस्नानं जपं च कृत्वा राममुपजग्मुः। ते सर्वे मौनिनः समासीनाः, कश्चन वाक्यं न अब्रवीत्। भरतः तु मित्रमध्यस्थः रामं प्रति वचनमुवाच—"मम माता प्रसादिता राज्यं मम अददात्; तत् अहं त्वां ददामि—त्वं निर्विघ्नेन राज्यं भोक्तुमर्हसि। यथा महतो वेगेन भग्नः सेतुर्नदीं निवारयितुं न शक्यते, तथा एतद् विशालं राज्यं त्वत्तः अन्येन न धर्तुं शक्यते। यथा अश्वस्य वेगः वा गरुडस्य पतनं न अनुयातुं शक्यते, तथाहं तव गतिं न अनुयातुं शक्नोमि, राजन्। यो नित्यं अन्यैः उपजीव्यते, तस्य जीवितं सुखम्; परजीवनं तु दुःखम्, हे राम। यथा कश्चित् वृक्षं रोप्य पाल्य च वर्धयति, स वृक्षः स्थूलकाण्डः चिरायुः जातः, लघुना न आरोढुं शक्यते। स वृक्षः पुष्पितः सन् यदि न फलं ददाति, तर्हि तं रोपयितुः यः प्रयोजनम्, तं न लभते। एषा दृष्टान्तः, महाबाहो; अस्य अर्थं त्वं अवगन्तुमर्हसि। यदि त्वं अस्माकं मुख्यः, तर्हि त्वं नोऽस्मान् सेवकान् न शासनम् अर्हसि। श्रेयान् शिल्पिनः सर्वे जनाश्च, राजन्, त्वां शत्रुनिर्जितं तेजसा दीप्तं राज्ये पश्यन्तु, सूर्यवत्। मदोन्मत्तद्विपाः तव यात्रायां निनदन्तु, ककुत्स्थकुलनन्दन; अन्तःपुरस्त्रियः च प्रमोदं कुर्वन्तु। भरतस्य वचनं श्रुत्वा, नगरवासिनः सर्वजनाः ‘साधु साधु’ इति अनुमोद्य रामं punarapi प्रार्थयामासुः।