ततः रामः स्वस्य भ्रातरं ज्येष्ठानुग्राहकं दृष्ट्वा, लक्ष्मणेन सह तं पृष्टवान्। सः अवदत् — “मम श्रवणेच्छा अस्ति, यत् त्वया उक्तं, किमर्थं च त्वं वल्कलवासः जटिलः च इह आगतः। किमर्थं त्वं कृष्णाजिनधारी जटिलः च राज्यं परित्यज्य अरण्यं प्रविष्टः? सर्वं मे वक्तव्यं।” एवं काकुत्स्थवंशसम्भूतः महात्मा रामः यदा उक्तवान्, तदा कैकेयीपुत्रः भरतः अञ्जलिं कृत्वा, महता प्रयत्नेन, इदं वचनं अवदत् — “अस्माकं पितरः धर्मात्मा, अत्यन्तदुष्करं कृतवान्, पुत्रशोकात् दुःखितः स्वजीवनं त्यक्त्वा स्वर्गं गतः। मातरं कैकेयीं स्त्रीप्रेरितः सः पितरः, शत्रुसूदन, महापापं कृतवान्, यत् स्वकीर्तिं नाशयत्। सा मम जननी, राज्यफलवर्जिता, विधवा, शोकात् दग्धा, घोरं नरकं पतिष्यति। तस्मात्, दासरूपेण, तव अनुग्रहं याचामि; त्वं अद्य राज्याभिषिक्तः भव, यथा मघवान् अभिषिक्तः। एते सर्वे नागरिकाः विधवा मातरः च, ये त्वां प्राप्ताः, तव कृपायाः पात्राः। तस्मात्, मानद, धर्मानुसारं यथाक्रमं राज्यं गृहाण, मित्राणि च सुखय। पृथिवी त्वं स्वामिनं लब्ध्वा विधवा न स्यात्, यथा शरद्रात्रिः निर्मलचन्द्रेण उज्ज्वला। एते मन्त्रिणः सह, अहं शिरः नमयन् त्वां याचामि; भ्राता, शिष्यः, दासः च इति, त्वं मम अनुग्रहं दातुम् अर्हसि। पुरुषसिंह, त्वं न कर्तव्यम् एषः शाश्वतः पौराणः चक्रः, यः सदा पूजितः। इति उक्त्वा, महाबाहुः कैकेयीपुत्रः भरतः, अश्रुपूर्णनेत्रः, पुनः विधिवद् रामस्य पादौ शिरसा गृहीत्वा प्रणम्य अवदत्। भ्रातरं भरतं पुनः पुनः गजमत्तवत् श्वसन्तं दृष्ट्वा, रामः तम् आलिङ्ग्य इदं वचनं अवदत् — “त्वं कुलीनः, गुणसम्पन्नः, तेजस्वी, व्रतस्थः; कथं तव राज्यार्थे किञ्चिदपि दोषः सम्भवेत्? शत्रुसूदन, अहं तव दोषं किंचित् अपि न पश्यामि; त्वं मातरं अज्ञानात् न गर्हयितुम् अर्हसि। धर्मज्ञ, निर्दोष, वृद्धानां वचनं सदा अनुकरणीयम्, विशेषतः यदा योग्यपत्नीपुत्रेषु। सौम्य, यथा लोके धर्मिष्ठैः पत्न्यः, पुत्रः, शिष्यः च गण्यन्ते, तथा त्वं अपि आत्मानं मन्यसे। वल्कलाजिनधारी अरण्ये वा, महारााजः राज्ये वा, सः एव निर्णायति यत्र मम वासः। यावत् धर्मात्मनः पितुः, लोकपूजितस्य, मानः अस्ति, तावत्, धर्मश्रेष्ठ, मातरं अपि सम्माननीयम्। राघव, यतः अहं धर्मयुक्ताभ्यां पितृमातृभ्यां अरण्यं प्रेषितः, कथं अन्यथा आचरिष्यामि? त्वं लोकपूजितं अयोध्याराज्यं लभस्व, अहं दण्डकारण्ये वल्कलधारी वासं करिष्यामि। इति लोकसन्निधौ विभागं कृत्वा, महारााजः आदेशं दत्त्वा स्वर्गं गतः। सः राजा, तव पिता, धर्मज्ञः, लोकगुरुः, प्रमाणम्; तेन दत्तं भागं त्वं उपभुञ्जीथाः। सौम्य, अहं चतुर्दश वर्षाणि दण्डकारण्ये वासं करिष्यामि, महात्मना पितृणा दत्तं भागं उपभुञ्जानः। यत् मम महात्मा पिता, नरश्रेष्ठः, देवेशसदृशः, उक्तवान्, तत् एव मम परमं कल्याणं, न सर्वेषु लोकेषु राज्यं अपि। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे वाल्मीकिमुनिप्रणीतस्य आदिकाव्यस्य एकशतचतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। ततः सिंहसदृशाः पुरुषाः मित्रगणैः परिवृताः शोकाकुलाः तं रात्रिं व्यतीत्य दुःखिताः। रात्र्यां व्यतीतायां, प्रभाते सम्यक्, तव भ्रातरः मित्रैः सह, मन्दाकिन्यां प्रातःस्नानजपं कृत्वा, रामं उपगच्छन्। ते सर्वे उपविष्टाः, मौनं धृत्वा, कश्चन वचनं न अब्रवीत्। भरतः तु मित्रमध्यमे रामं उदाहरत् — “मम जननी, सान्त्विता, एतत् राज्यं मम दत्तवती; अहं तव दत्तवान् — त्वं विघ्नरहितं राज्यं भुङ्क्ष्व। यथा महाप्रवाहेण भङ्क्तः बन्धः, एवं एतत् विशालं राज्यभागं त्वं विना अन्यः न धारयितुम् शक्नोति। यथा अश्वस्य वेगः, गरुडस्य गमनम् च अनुगन्तुं न शक्यते, तथा अहं तव मार्गं अनुगन्तुं न शक्नोमि, राजन्। यः सदा अन्यैः पोष्यते, सः सुखेन जीवति; किन्तु, राम, अन्यैः जीवितुम् कठिनम्। यथा मनुष्येण रोपितः, पोषितः च वृक्षः, स्थूलकाण्डः, उन्नतः च भवति, लघुजनः तं आरोढुं न शक्नोति। तस्य वृक्षस्य पुष्पितः अपि फलं न आगच्छति, तदा रोपकः तस्य सुखं न उपभुङ्क्ते। एषा दृष्टान्तः, महाबाहो, अर्थं त्वं अवगच्छ; यदि त्वं अस्माकं प्रमुखः, तर्हि दासेषु न शासनं कुर्याः। श्रेष्ठगणाः, सर्वे जनाः च, राजन्, त्वां शत्रुनिर्जितं राज्ये दीप्यमानं सूर्यवत् पश्यन्तु। मदोन्मत्तगजाः तव यात्रायां घोषयन्तु, काकुत्स्थवंशज, अन्तःपुरनार्यः च पूर्णमनसा हर्षयन्तु।” इति एषा कथा श्रीरामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य सर्गयोः यथाक्रमं, यथार्थं, श्रद्धया च संकथिता।