एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य त्रयोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः श्रीरामः भ्रातरं धर्मनिष्ठं भरतं लक्ष्मणेन सहितः समीक्ष्य पृष्टवान्। ‘‘यत् त्वया उक्तं तद् अहं श्रोतुम् इच्छामि। किं कारणं त्वं चीराजिनधारी जटिलश्च इह आगतः? किं प्रयोजनं त्वं राज्यं परित्यज्य, कृष्णाजिनवासाः जटिलश्च, इमं वनं प्रविष्टः? सर्वं मे वक्तुम् अर्हसि।’’ एवं काकुत्स्थाभ्युदितः महात्मना रामेण, कैकेयीपुत्रः भरतः कृताञ्जलिः प्रांश्चयन् परिश्रमेण इदं वचनम् उवाच— ‘‘अस्माकं पितरः महात्मा, दुःसाध्यं कर्म कृत्वा, पुत्रशोकात् तप्यमानः, प्राणान् त्यक्त्वा स्वर्गं गतः। जनन्या मम कैकेय्या प्रेरितः सः महापापं कृतवान्, यत् स्वकीयां कीर्तिं नाशयामास। सा मम माता राज्यफलविहीना, पतिहीना, शोकसन्तप्ता, घोरे नरके पतिष्यति। अतः अहं तव दासभावेन अनुग्रहम् याचे। त्वं अद्य इन्द्रवद् अभिषिक्तः भव। सर्वे एते नगरवासिनः, विधवा मातरः च, ये त्वाम् उपागताः, तव अनुग्रहम् अर्हन्ति। तस्मात् धर्म्येण विधिना त्वं राज्यं प्रतिगृह्य, बान्धवान् सुखिनः कुरु। त्वयि स्वामिनि भूः पुनः विधवा मा भवतु, यथा निश्कलङ्कचन्द्रेण शरद्रात्रिः दीप्यते। अमी मन्त्रिणः सह मया शीर्ष्णा प्रणम्य त्वां याचन्ते। भ्राता शिष्यः दासश्च त्वं मयि अनुग्रहं कर्तुम् अर्हसि। अतः पुरुषव्याघ्र! एषः सनातनः पारम्परिकः प्रजावृत्तः न अतिक्रमणीयः।’’ इति उक्त्वा महाबाहुः कैकेयीपुत्रः भरतः अश्रुपूर्णलोचनः, प्रणम्य रामस्य पादौ मूर्ध्ना समास्पृशत्। तं पुनः पुनः दीर्घनिःश्वसन्तं भ्रातरं भरतं दृष्ट्वा, रामः समाश्वास्य, सस्नेहम् आलिङ्ग्य इदं वचनम् उवाच— ‘‘त्वं कुलीनः, गुणवान्, तेजस्वी, व्रतस्थश्च। कथं त्वदृशः कश्चन राज्यकारणात् पापं कुर्यात्? न अहं त्वयि किंचित् दोषमपि पश्यामि, न च त्वं जननिं तस्याः अज्ञानात् गर्हयितुम् अर्हसि। बुद्धिमान्, निर्दोषः च त्वम्; पितृवाक्यं सदा पालनीयम्, विशेषतः योग्ये दारे पुत्रे च। लोके यथा धर्मज्ञैः वधूः, पुत्रः, शिष्यः च गण्यन्ते, तथा त्वमपि आत्मानं विज्ञास्य। वने चीराजिनधारी वा, राज्ये वा महाप्रभुः, यत्र वासः कर्तव्यः, तत् पितुः निर्णयः। यावत् धर्मात्मा पिता पूज्यते, तावत् माता अपि पूज्या भवति। राघव! यतः अहं एतेन पित्रोः आदेशेन वने प्रेषितः, कथं अन्यथा आचरिष्यामि? त्वं लोके प्रतिष्ठितां अयोध्यां राज्यं प्राप्नुहि, अहं च चीरधारी दण्डकारण्ये वत्स्यामि। एवं विभजनं प्रजासाक्षिकं कृत्वा, महाप्राज्ञः राजा स्वकीयाः आज्ञाः दत्त्वा स्वर्गं गतः। सः धर्मात्मा पितरः लोकस्य गुरुस्तव, तेन यः भागः दत्तः, तं त्वं भोक्तुम् अर्हसि। मृदुर्भव, अहं चतुर्दशवर्षाणि दण्डकारण्ये वत्स्यामि, पित्रा महात्मना दत्तभागं भोक्ष्ये। यत् महात्मा पिता, पुरुषर्षभः, इन्द्रसमानः, माम् उक्तवान्, तत् एव मम परमं श्रेयः, न तु त्रिषु लोकेषु राज्यलाभः।’’ एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य चतुरुत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततो रजनी दुःखितैः तैः सिंहोपमैः पुरुषैः सखिभिः परिवृतैः शोकेन व्यतीता। प्रभाते विमले, भ्रातरः सखिभिः सहिताः मंदाकिन्याः तीरे प्रातःस्नानं जपं च कृत्वा, रामं उपसस्रुः। ते सर्वे मौनिनः समासीनाः, न कश्चन वाक्यम् उवाच। मध्यम् मध्ये भरतः रामम् इदं वचनम् अब्रवीत्— ‘‘मम माता सन्तुष्टा राज्यं मयि न्यवेशयत्; अहं तत् त्वयि समर्पयामि— त्वं राज्यं विघ्नरहितम् उपभुङ्क्ष्व। यथा महाप्रवाहेण भग्नः सेतुर्न स्थातुम् शक्यते, तथा एष राज्यभागः त्वदन्येन धारयितुं न शक्यते। यथा अश्वस्य वेगेन, गरुडस्य वा गत्या, न कश्चन समं गन्तुं शक्नोति, तथा अहम् अपि तव मार्गे न शक्नोमि। योऽन्यैः सदा आश्रितः सुलभं जीवति; परजीवने दुःखम् अस्ति, हे राम। यथा पुरुषेण रोपितः वृक्षः सिंचितः स्थूलकाण्डः च भवति, सः लघुना आरोढुं कठिनः। तस्य वृक्षस्य पुष्पितस्य फलरहितस्य, रोपणकर्ता तेन फलेन न तुष्यति। एषा दृष्टान्तः, महाबाहो, त्वम् अर्थं विज्ञास्व। त्वं यदि अस्माकं श्रेष्ठः, तर्हि नो दासेषु न शासनं कुर्याः। श्रेष्ठाः शिल्पिनः, सर्वे जनाः च, त्वां राज्ये तेजस्विनम्, रिपुभिः अजय्यं, दीप्तमिव आदित्यं, पश्यन्तु।’’ एवं सुसम्प्रणीतया कथा-प्रवाहेण श्रीरामभरतयोः संवादः, मन्त्रिणां, मातॄणां, सखीनां च सन्निधौ, धर्मनिष्ठया, प्रेम्णा च, प्रवहति।