ततः इन्द्रः बृहस्पतिमिव उपगच्छन् रामः तेजस्वी श्रीमान् पूजार्हं अग्निसमं पुरोहितं सस्नेहं पादौ स्पृष्ट्वा तेन सह उपविश्य महान् आदरं प्रदर्शयामास। ततः धर्मनिष्ठः भरतः ज्येष्ठं भ्रातरं समीपं उपविशत्—मन्त्रिभिः, नगरश्रेष्ठैः, सैनिकैः, धर्मविद्भिः जनैः च सहितः। एवं उपविष्टः बलवान् भरतः अञ्जलिं कृत्वा राघवम् ऋषिसमं दीप्तिमन्तं सस्नेहं निरीक्ष्य इन्द्रः प्रजापतिमिव भक्त्या पश्यति स्म। तस्मिन्नेव क्षणे, भरतः राघवाय प्रणम्य किं वाक्यम् वदिष्यति इति महती जिज्ञासा तत्र सभायां उत्तमेषु जनेषु उत्पन्ना। तत्र सत्यनिष्ठः राघवः, महावीर्यः लक्ष्मणः, धर्मनिष्ठः भरतः च मित्रैः परिवृताः सभा मध्ये त्रयः होत्रिवत् त्रयः अग्नयः इव दीप्तिमन्तः बभूवुः। एवं श्रीमतोऽयोध्याकाण्डस्य शतत्रिंशत्तमः सर्गः वाल्मीकिना रचिते महाकाव्ये समाप्तः। ततः रामः भ्रातरं ज्येष्ठपूज्यं समालोक्य लक्ष्मणेन सह पृच्छितुम् आरभत। "यद् उक्तवान् असि, तद् श्रोतुम् इच्छामि; किं कारणम् अस्ति यत् त्वं वल्कलधारी जटिलः इह आगतः?" "किं प्रयोजनम् अस्ति यत् त्वं कृष्णाजिनधारी जटिलः राज्यं परित्यज्य वनम् प्रविष्टः? सर्वम् अवश्यं मे वक्तव्यम्।" एवं काकुत्स्थवंशसम्भूतः महात्मा रामः भरतं संबोध्य प्रश्नं कृतवान्। तदा कैकेयीपुत्रः अञ्जलिं कृत्वा, महतीं प्रीतिं यत्नं च प्रदर्शयन् इदं वचनम् उवाच—"नृपः पितामहः अत्यद्भुतं कर्म कृत्वा पुत्रशोकात् जीवनं त्यक्त्वा स्वर्गं गतः।" "मातुः कैकेय्याः प्रेरणया, हे रिपुसूदन, तेन महापापं कृतम् यत् स्वकीयं यशः नष्टम्।" "सा माता राज्यफलविहीना विधवा दुःखार्ता दुर्गं नरकं पतिष्यति।" "अतः तव दासः सन् प्रसादं याचामि; त्वं आज्ञाप्य राजा अभिषिक्तः भव, यथा मघवान् अभिषिक्तः।" "एते नागरिकाः, विधवाः मातरः च तव कृपायाः पात्राः।" "अतः, हे मानद, धर्मानुसारं राज्यं स्वीकृत्य मित्राणि सुखय।" "भूमिः त्वं स्वामी भूत्वा विधवा न भवतु, यथा शरत्-रात्रिः निर्मलो चन्द्रः प्रकाशयति।" "मन्त्रिभिः सह, शिरः नमित्वा त्वां याचामि; भ्राता, शिष्यः, दासः च सन् त्वं मम प्रसादं दातुम् अर्हसि।" "हे नरशार्दूल, नित्यं पितृपरम्परया पूजितं विषयचक्रम् अतिक्रमितुं न अर्हसि।" एवं वदित्वा महाबाहुः कैकेयीपुत्रः अश्रुपूर्णनेत्रः पुनः शिरसा रामस्य पादौ विधिवत् स्पृष्ट्वा प्रणम्य स्थितः। भ्रातरं भरतं पुनः पुनः गजमत्तं इव श्वासन्तं दृष्ट्वा रामः सस्नेहं भरतं आलिङ्ग्य इदं वचनम् उवाच—"त्वं कुलीनः धर्मयुक्तः तेजस्वी व्रतस्थः च; कथं एवं जनः राज्यार्थं किञ्चित् दोषं कुर्यात्?" "हे रिपुसूदन, तव किंचित् दोषं न पश्यामि; मातरं च अविद्यायाः कारणात् न निन्दितव्यम्।" "हे बुद्धिमन्, निर्दोषः च, वृद्धानां इच्छा सदा अनुकरणीयम्, विशेषतः योग्यपत्नीपुत्रेषु।" "हे सौम्य, यथा लोके धर्मज्ञैः पत्न्यः, पुत्रः, शिष्यः च गण्यन्ते, एवं आत्मानं तत्त्वेन अवगन्तव्यम्।" "वनमध्ये वल्कलाजिनधारी वा, राज्ये महराजा वा, यत्र वासः कर्तव्यः तस्य निर्णयः।" "यावत् धर्मज्ञस्य पितुः सम्मानः लोके अस्ति, तावत्, हे धर्मश्रेष्ठ, मातुः अपि सम्मानः कर्तव्यः।" "हे राघव, यतः अहं धर्मयुक्ताभ्यां मातापित्रोः वनवासाय प्रेषितः, कथं अन्यथा आचरितुं शक्यं?" "त्वं लोकसम्मितं अयोध्यायाः राज्यं प्राप्नुहि; अहं तु दण्डकवनं वल्कलधारी वासं करिष्यामि।" "एवं जनसमक्षे विभागः कृतः; महान् राजा आदेशं दत्त्वा स्वर्गं गतः।" "स राजा तव पिता धर्मज्ञः लोकगुरुः च; तेन यत् भागं दत्तम्, तं त्वं उपभुज्य सुखी भव।" "हे सौम्य, अहं चतुर्दशवर्षाणि दण्डकवनं वासं करिष्यामि, महात्मना पित्रा दत्तं भागं उपभुञ्जे।" "यद् मे महान् पिता नरश्रेष्ठः देवेशः इव उक्तवान्, तदेव मम श्रेयः, न सर्वेषां लोकानां राज्यं।" एवं श्रीमतोऽयोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशत्तमः सर्गः वाल्मीकिना रचिते महाकाव्ये समाप्तः। ततः सिंहसदृशाः पुरुषाः मित्रसमूहैः परिवृताः शोकाकुलाः ताम् रात्रिम् दुःखेन व्यतीयम। रात्रिः गता, प्रभाते सन्ध्यायां भ्रातृगणः मित्रैः सह मन्दाकिनीं स्नात्वा जपहोमं कृत्वा रामं उपगच्छन्। ते तत्र उपविष्टाः मौनं धृत्वा किञ्चित् अपि न उचुः; भरतः तु मित्रसमूहे मध्ये रामं संबोधितुम् आरभत्। "माता मम प्रसन्ना राज्यं मम दत्तवती; अहं तु तद् राज्यं तुभ्यं ददामि—त्वं निर्बाधं राज्यं भुङ्क्ष्व।" "यथा महान् जलप्रवाहः तटबन्धं भङ्क्त्वा गच्छति, एवं एतत् विशालं राज्यभागं त्वं विना अन्यः धारयितुं न शक्नोति।" "यथा अश्वस्य वेगः, गरुडस्य गमनम् च अनुगन्तुं न शक्यते, तथा तव मार्गं अनुगन्तुं अहं न समर्थः, हे राजन्।" एवं श्रीमतोऽयोध्याकाण्डस्य पञ्चशततमः सर्गः वाल्मीकिना रचिते महाकाव्ये समाप्तः।