सीता-वदनं तव सूर्यतापेन कमलं यथा दग्धं, शुष्कं कुमुदमिव, रजसा मलिनं सुवर्णमिव, मेघैः संवृतं चन्द्रमिव दृष्ट्वा—वैदेहि, तव तद्वदनं पश्यन् दुःखाग्निना दग्ध इव मम मनः शोकेन संतप्यते। दुःखसंभवः सोऽयं शोकः हृदयं पीडयति। एवं शोकार्ता माता यदा भाषमाणा आसीत्, तदा भरताग्रजः रामः समीपमागत्य वसिष्ठस्य पादौ स्पृष्टवान्। स इन्द्रः बृहस्पतिमिव, तेजस्वी श्रीमान् रामः पुरोहितस्य, अग्निसमस्य, पादौ विनयेन गृहीत्वा तेन सह उपविष्टः। ततः धर्मनिष्ठः भरतः भ्रातुः समीपमुपविशत्, मन्त्रिभिः, नगरश्रेष्ठैः, सैन्यैः, धर्मविद्भिश्च परिवृतः। एवं स्थितः बलवान् भरतः अञ्जलिं कृत्वा राघवं तेजस्विनं मुनीमिव दृष्ट्वा, भक्त्या इन्द्रः प्रजापतिमिव पश्येत्। तस्मिन्नन्तरे, सभायां महती जिज्ञासा जाताऽभूत्—किं भरतः राघवं प्रणम्य किमिदानीं वक्ष्यति? तत्र सत्यपरायणः राघवः, महाबलः लक्ष्मणः, धर्मात्मा भरतः, मित्रैः परिवृताः, त्रयोऽग्नय इव ऋत्विग्भिः सह सभा मध्ये बभासिरे। एवं श्रीमदयोध्याकाण्डस्य त्रयोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः रामः भ्रातरं ज्येष्ठपूजकं लक्ष्मणेन सह पृष्टवान्—"यत् त्वया भाषितं, तच्च हेतोः त्वं काषायवासाः जटिलश्च इह आगतः, श्रोतुमिच्छामि। किं कारणं त्वं कृशाजिनवासाः जटिलश्च राज्यं परित्यज्य वनमिदं प्रविष्टः? सर्वमाख्यातुमर्हसि।" एवं काकुत्स्थकुलोत्पन्नेन महात्मना उक्तः कैकेयीपुत्रः, अञ्जलिं कृत्वा, महता प्रयत्नेन इदं वचनमुवाच—"सर्वदुष्करं कृत्वा पितामहान्यः सः पितरः पुत्रशोकात् प्राणान् त्यक्त्वा स्वर्गं गतः। मातरि प्रेरितः, कैकेय्या, महापापं कृतवान्, यद् यशः नाशयित्वा। सा मे माता राज्यफलविहीना, विधवा, शोकदग्धा, घोरं नरकं पतिष्यति। अतः दासभावेन तव प्रसादं याचे—अद्य त्वं इन्द्रवत् राजाभिषिक्तो भव। सर्वे एते नगरवासिनः, विधवाः मातरः च, ये त्वामुपगता, तव अनुग्रहं अर्हन्ति। अतः धर्मेण, विधिना, राज्यं गृहाण, सुहृदः च सन्तोषय। त्वं पतिरिव पृथिव्याः भूत्वा, सा पृथिवी विधवा न स्यात्, यथा निर्मलचन्द्रेण शरद्रात्रिः शोभते। मन्त्रिभिः सह, शिरसा प्रणम्य, भ्राता शिष्यः दासश्च इति त्वां प्रार्थये—त्वं मय्यनुग्रहं कर्तुमर्हसि। अतः पुरुषर्षभ, एषः सनातनः पितृपरंपरागतः प्रजाचक्रः त्वया न लङ्घनीयः। एवं उक्त्वा महाबाहुः कैकेयीपुत्रः अश्रुपूर्णलोचनः, पुनः शिरसा रामपादौ विधिवत् स्पृष्टवान्। भ्रातरं भरतं पुनः पुनः गजराज इव श्वसन्तं दृष्ट्वा, रामः तं परिष्वज्य इदं वचनमुवाच—"त्वं कुलीनः, धर्मसम्पन्नः, तेजस्वी, सत्यव्रतः; किमर्थं त्वादृशः कश्चन राज्यहेतोः पापं कुर्यात्? त्वयि किंचित्पि दोषं न पश्यामि, रिपुघातक, न च मातरं तव मूढभावात् निन्दितुमर्हसि। बुद्धिमत्तम, निष्पाप, पितृवाक्यं सर्वदा पालनीयम्, विशेषतः योग्ये दारे पुत्रे च। लोके धर्मज्ञैः यथा भार्याः, पुत्राः, शिष्याश्च गण्यन्ते, एवं त्वमपि ज्ञातुमर्हसि। काषायवासाः कृशाजिनधारी वने वा, महाराजो राज्ये वा, यत्र वासो मम तेनैव निश्चितः। यावत् धर्मात्मा पिता लोके पूज्यते, तावत् धर्मिष्ठ, मातरं अपि पूजयितुमर्हसि। राघव, यदा अहं एतेन धर्मात्मना पितरौ वनवासाय प्रेषितः, कथं अन्यथा आचरितुम् शक्यं? त्वं लोके प्रतिष्ठितं अयोध्याराज्यं प्राप्नुयाः, अहं तु दण्डकारण्ये वल्कलधारी वत्स्यामि। इति प्रजासाक्षिकं विभागं कृत्वा, महाराजः आदेशं दत्त्वा स्वर्गं गतः। सः राजा, तव पिता, धर्मज्ञः, लोकाचार्यः, प्रामाणिकः; तेन दत्तं भागं त्वं भुङ्क्ष्व। सौम्य, अहं चतुर्दश वर्षाणि दण्डकारण्ये वसिष्यामि, पित्रा महात्मना दत्तं भागं भक्षयिष्यामि। यद् मे महात्मना पित्रा, पुरुषर्षभेण, इन्द्रेणेव, उक्तं, तत् एव परमं हितमिति मन्ये, न सर्वलोकराज्यमपि।" एवं श्रीमदयोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। एवं तु रजनी दुःखितैः तैः सिंहोपमैः पुरुषैः, बन्धुभिः परिवृतैः, शोकेन व्यतीयाय। प्रभाते दिव्ये, भ्रातरः बान्धवैः सह, मन्दाकिन्याः तीरे प्रातःकृत्यं कृत्वा, रामं उपागमन्। ते सर्वे मौनं समास्थाय उपविष्टाः, न कश्चन किञ्चित् अब्रवीत्। तत्र मित्रमध्यस्थः भरतः राममुवाच।