अथ तस्मिन वनान्तरे, रामस्य पादुका-राज्याभिषेकाय समुपस्थिते सर्वे जनाः दुःखेन पीडिताः स्थिताः। तत्र रामस्य जननी, सीता, या विदेहनृपतेः दुहिता, दशरथस्य सूनोः वधूः, रामपत्नी च, तस्याः दुःखदशां दृष्ट्वा, कस्य न हृदयं विदीर्णं भवति? सा वनमध्ये एकाकिनी दुःखमपि अन्वभवत्। रामः तस्याः मुखं, सूर्यतप्तं पद्ममिव, शुष्कं कुमुदमिव, रजसा मलिनीकृतं सुवर्णमिव, मेघैः आवृतं चन्द्रमिव अपश्यत्। हे वैदेहि, तव मुखदर्शनात् मे दुःखाग्निना हृदयं दग्धमिव, दुःखजन्यश्च शोकः मां संतापयति। एवं दुःखिता माता यदा भाषमाणा आसीत्, तदा रामः, भरताग्रजः, महर्षेः वसिष्ठस्य पादौ स्पृशन् उपससार। स इन्द्र इव बृहस्पतिम् उपगम्य, तेजस्वी श्रीमान् रामः, अग्निसमं पुरोहितं ससम्मानम् उपगृह्य तेन सह उपविवेश। ततः धर्मनिष्ठः भरतः, मन्त्रिभिः, नगरश्रेष्ठैः, सैन्येन, धर्मज्ञैः जनैः च सह, भ्रातुः समीपे उपाविशत्। तत्र वीर्यवान् भरतः, अञ्जलिं कृत्वा, तेजस्विनं ऋषिसमं राघवं पश्यन्, इन्द्र इव प्रजापतिम् ईक्षितुम् आरब्धः। तदा तत्र सभायाम् उत्सुकता जाता—किं भरतः राघवाय प्रणम्य किम् वाक्यम् वक्ष्यति इति। तत्र सत्यसंशितः राघवः, महाबलः लक्ष्मणः, धर्मात्मा भरतः, स्वमित्रैः परिवृताः, त्रयः अग्नयः ऋत्विजः इव, सभायाम् विराजन्ते स्म। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य त्रयोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। अनन्तरं, रामः भ्रातरं ज्येष्ठानुरागिणं समालोक्य, लक्ष्मणेन सह पृच्छितुम् आरब्धवान्। "किम् त्वया उक्तम्? कस्य हेतोः त्वं वल्कलाजिनधरः, जटिलः, इह आगतः?" इति स पप्रच्छ। "किं निमित्तम् त्वं कृष्टाजिनवसनः जटिलः च राज्यं परित्यज्य, वनमिदम् प्रविष्टः? सर्वमाख्यातुम् अर्हसि।" एवं ककुत्स्थात्मना पृष्टः, कैकेयीपुत्रः भरतः, अञ्जलिं कृत्वा, महता प्रयत्नेन, इदं वचनम् उवाच—"नृपः अस्माकं पितरः, महद् दुःखं कृत्वा, पुत्रशोकात् प्राणान् त्यक्त्वा स्वर्गं गतः। जननी कैकेयी, स्त्रीप्रेरितः, स दुर्मतिर्महत् पापं कृतवान्, स्वयम् कीर्तिं नाशयित्वा। सा मम जननी, राज्यफलविहीना, विधवा, शोकदग्धा, घोरं नरकं यास्यति।" "अतः अहम्, तव दासभूतः, तव प्रसादं याचे—त्वं अद्य राजाभिषिक्तः भव, यथा मघवान् अभिषिक्तः। एते सर्वे जनाः, विधवा मातरः च, ये त्वां प्राप्तवन्तः, तव अनुग्रहम् अर्हन्ति। अतः त्वं धर्मेण राज्यं गृहाण, सुहृदः सुखिनः कुरु। पृथिवी त्वया पतिना विधवां न भूयात्, शशाङ्केन शारदी रात्रिरिव प्रकाशितया।" "अस्माभिः मन्त्रिभिः सह, अहम् शिरसा प्रणमामि, भ्राता शिष्यः दासः च सन्, त्वं मयि अनुग्रहं कर्तुम् अर्हसि। अतः पुरुषव्याघ्र, न त्वं एष धर्मपरम्परः, यः सदा पूजितः, उल्लङ्घयितुम् अर्हसि।" एवं उक्त्वा, महाबाहुः कैकेयीपुत्रः भरतः, अश्रुपूर्णनेत्रः, रामस्य चरणौ शिरसा पुनः पुनः स्पृष्टवान्। तं भ्रातरं, गजेन्द्र इव पुनः पुनः श्वसन्तम्, रामः आलिङ्ग्य, इदं वचनम् उवाच—"त्वं कुलीनः, धर्मसम्पन्नः, तेजस्वी, व्रतस्थः च; त्वादृशः कः राज्यहेतोः पापं कुर्यात्?" "त्वयि किंचित् दोषं न पश्यामि, रिपुघ्न; न च त्वं मातरं निन्दितुम् अर्हसि, तस्या अज्ञानात्। हे बुद्धिमन्, निर्दोष, पितृवाक्यं सदा पालनीयम्, विशेषतः पत्न्याः पुत्रस्य च विषये। साधु, यथा लोके धर्मज्ञैः वधूः, पुत्रः, शिष्यः इति गण्यन्ते, तथा त्वमपि विद्धि।" "कुष्ठाजिनवसनः वा, राज्ये वा, यत्र पिता स्थापयति, तत्र वासः मम। यावत् धर्मिष्ठः पिता पूज्यते, एवम् माता अपि पूज्या। राघव, पित्रोः आदेशेन अहं वनवासाय प्रेषितः, कथं अन्यथा आचरेयम्?" "त्वं लोकपूजितां अयोध्यां प्राप्नुहि; अहं दण्डकारण्ये वल्कलधारी वत्स्यामि। एवं विभाजनं कृत्वा, राज्ञा सर्वेषां साक्षिणां मध्ये, आदेशः दत्तः, स च स्वर्गं गतः। स राजा, तव पिता, धर्मज्ञः, लोकशिक्षकः, स एव प्रमाणम्; तेन यः भागः दत्तः, तं त्वं उपभुङ्क्ष्व।" "मृदु, अहं चतुर्दश वर्षाणि दण्डकारण्ये वासं कर्तुं, पित्रा महात्मना दत्तं भागम् उपभुञ्जीय। यत् मे पितुः, पुरुषर्षभस्य, इन्द्रसमस्य, उक्तम्, तत् एव परमं श्रेयः मन्ये, न सर्वलोकाधिपत्यं अपि।" इति। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशत्तमः (१०४) सर्गः समाप्तः। ततः, मित्रगणैः परिवृताः ते सिंहोपमाः नराः, शोकसम्बाधया रात्रिं निन्युः। यदा रात्रिः अतीता, प्रबुद्धे च प्रभाते, तव भ्रातरः, मित्रैः सह, मन्दाकिन्याः तीरे प्रातःस्नानं जपं च कृत्वा, रामं उपसस्रुः।