कौसल्या, दुःखिता या मातेव तनयां समालिङ्ग्य वैदेहीं शोकविह्वलां कृशां च वनवासक्लेशेन दृष्ट्वा, स्नेहपूर्णया वाचा सीताम् उपगृह्य इदम् उवाच—“कथं इयं जनकस्य दुहिताऽयोध्याधिपतेः स्नुषा रामपत्नी च, इदानीं दुर्गमेऽस्मिन्वने दुःखमिदं प्राप्ता? तव मुखं, सूर्यतापेन शुष्कं, नलिनं यथा, कुमुदं वा, रजसा मलिनीकृतं सुवर्णं यथा, मेघैरिव चन्द्रमाः, दृष्ट्वा दुःखेन दग्धमिव मां मनः सन्तापयति। हे वैदेहि, तव मुखदर्शनात् दुःखाग्निना दग्धमिव मे हृदयं, विपत्तिजन्येन शोकेन संतप्तमिव च। एवं मातरि विलपन्त्यां, भरताग्रजः रामः वसिष्ठपादौ सम्प्राप्य स्पर्शमकरोत्। तदा रामः, इन्द्र इव बृहस्पतिम् उपसृत्य, तेजस्वी समृद्धश्च, होत्रे सम तुल्याय वसिष्ठाय वेदवित् पुरोहितस्य पादौ सस्नेहम् उपगृह्य, तेन सहोपविश्य विराजमानः। ततः धर्मनिष्ठः भरतः, मन्त्रिभिः, नगरश्रेष्ठैः, सेनया च धर्मज्ञैः सह, ज्येष्ठभ्रातुः समीपे उपाविशत्। तत्र बलवान् भरतः, अञ्जलिं कृत्वा, तपस्विनं प्रभायुक्तं राघवं प्रजापतिमिव भक्त्या पर्यपश्यत्। किं नु भरतः राघवं प्रणम्य अद्य वक्ष्यति? इति महती जिज्ञासा तत्र महतीषु सभासद्भ्यः अभवत्। तत्र सत्यनिष्ठः राघवः, महाबलः लक्ष्मणश्च, धर्मात्मा भरतश्च, स्नेहिभिः परिवृताः, सभायां त्रयीवाग्नयः पुरोहितैः सह विराजन्ते स्म। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य शतत्रितीया सर्गः समाप्तः। ततः रामः, भ्रातरं वृद्धोपसेविनं ज्ञात्वा, लक्ष्मणेन सह पृच्छितुम् आरभत। “यदुक्तं त्वया, तच्च हेतोः, किं कारणं त्वं वल्कलाजिनधारी जटिलश्च, राज्यं परित्यज्य, अत्र आगतः? सर्वमाख्यातुमर्हसि।” एवं महात्मना काकुत्स्थेन उक्तः, कैकेयीसुतः भरतः, अञ्जलिं कृत्वा, महता प्रयत्नेन, इदं वचनमुवाच—“नः पितरः, दुष्करं कृत्वा, पुत्रशोकात् तप्तचित्तः, प्राणांस्त्यक्त्वा स्वर्गं गतः। मातरं मम कैकेयीं स्त्रीप्रेरितः, महदपकारं कृत्वा, स्वकीयं यशः नाशयन्, पापमकरोत्। सा च मम माता, राज्यफलात् वञ्चिता, विधवा, शोकेन दग्धा, घोरं नरकं पतिष्यति। तस्मात् अहं दासभावेन तव प्रसादं याचे—त्वं अद्याभिषिक्तः राजा भव, यथा मघवानभिषिक्तः। एते सर्वे जनाः, विधवाश्च मातरः, त्वां प्राप्ताः, तव प्रसादं अर्हन्ति। तस्मात् धर्म्येण विधिना राज्यं गृहाण, स्वजनांश्च हर्षय। त्वं पतिः भूत्वा, पृथिवीं विधवां मा कार्षीः, यथा निर्मलचन्द्रेण शरद्रात्रिः शोभते। मन्त्रिभिः सह, अहं शिरसा प्रणम्य त्वां याचे—भ्राता शिष्यः दासश्च सन्, त्वं मयि प्रसादं दातुमर्हसि। अतः, पुरुषर्षभ, एषः सनातनः पौरजनः परम्परा नातिक्रमणीया, यः सदा पूज्यः।“ एवं उक्त्वा, महाबाहुः कैकेयीसुतः, अश्रुपूर्णलोचनः, विधिवत् रामस्य पादौ शिरसा पुनः स्पृष्ट्वा प्रणम्य स्थितः। तम् एवमुपगतम्, पुनः पुनः श्वसन्तं, मदोत्कटगजमिव, भ्रातरं भरतं रामः आलिङ्ग्य, इदं वचनमुवाच—“त्वं कुलीनः, धर्मज्ञः, दीप्तः, व्रतस्थश्च; कथं त्वं राज्यार्थं पापं कर्तुमर्हसि? त्वयि किंचित् दोषं न पश्यामि, रिपुं जय; न च त्वं मातरं तस्याः अज्ञानात् निन्दितुमर्हसि। बुद्धिमान्, निष्पाप, वृद्धानां वचनं सदा कर्तव्यम्, विशेषतः पत्न्याः पुत्रस्य च विषये। लोके यथा धर्मिष्ठैः वयं भार्या, पुत्रः, शिष्यश्च इति गण्याः, एवं त्वं अपि अवगन्तव्यम्। वल्कलाजिनधारी, दण्डकारण्यवासी वा, वा राज्ये महराजा वा, यत्र वासः तेनैव कर्तव्यः। यावत् धर्मिष्ठः पिता, लोके पूजितः, तावत् एव माता अपि पूज्या। राघव, यतः अहं पित्रोः मातुः च आज्ञया वनवासाय प्रेषितः, कथं अन्यथा करिष्यामि? त्वं लोके पूजितां अयोध्यां राज्येन प्राप्नुहि, अहं तु दण्डकारण्ये वल्कलधारी वत्स्यामि। एवं विभाजनं कृत्वा, जनसमक्षे, महराजः तु स्वाज्ञां दत्त्वा स्वर्गं गतः। सः राजा, तव पिता, धर्मात्मा, लोकगुरुः, तस्यैव विधिना त्वं स्वभागं भुङ्क्ष्व। सौम्य, अहं चतुर्दशवर्षाणि दण्डकारण्ये वत्स्यामि, महात्मनः पित्रा दत्तभागं भुङ्क्षे। यत् मे महात्मा पिता, नरश्रेष्ठः, देवराजोपमः, उक्तवान्, तत् एव परं श्रेयः मन्ये, न सर्वलोकस्य राज्यं अपि।“ एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। एवं तेषां सिंहसामानानां बान्धवैः परिवृतानां शोकसन्तप्तानां रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत।