यथाऽन्नं तथा देवता इति लोके प्रसिद्धं वचनं मम सत्यं प्रतीतं भवति। ततः ताः सहपत्नीः तां दुःखार्तां दृष्ट्वा सान्त्वनं कृत्वा, आश्रमे रामं ददृशुः, दिवः पतितमिव देवमुपमं। रामं सर्वभोगत्यागिनं दृष्ट्वा मातरः शोकविह्वलाः उच्चैः अश्रूणि मुमुचुः। ततः पुरुषसिंहः सत्यसन्धः रामः समुत्ताय सर्वासां मातृणां पुण्यपादौ स्पर्शयामास। ताः विशालाक्ष्यः स्त्रियः, मृदुलैः कोमलैः अङ्गुलिभिः, रामस्य पृष्ठे धूलिं सस्नेहमपाकुर्वन्। सौमित्रिः अपि, सर्वाः मातृः दुःखार्ताः दृष्ट्वा, रामानन्तरं सस्नेहम् अभिवाद्य, गाढं भावं प्रादर्शयत्। ताः स्त्रियः दशरथसुतं लक्ष्मणं, शुभलक्षणसम्पन्नं, रामवत् स्नेहम् प्रादर्शयन्। सीता अपि दुःखिता, मातृस्वासु पादौ स्पृष्ट्वा, अश्रुपूर्णनेत्रा ताः पुरस्तात् स्थितवती। कौसल्या, दुःखिता, मातृवत् कन्यां आलिङ्ग्य, वनवासक्लिष्टां, कृशां, शोकार्तां सीतां सम्बोधितवती। कथं वैदेहकन्या, दशरथस्य पुत्रवधू, रामपत्नी, एकान्ते वने एवं दुःखं प्राप्ता? तव मुखं, सूर्येण दग्धं, कुमुदं इव शुष्कं, धूलिना मलिनं सुवर्णं, मेघैः आवृतं चन्द्रमिव, दृष्ट्वा—वैदेहि, तव मुखदर्शनं मां शोकाग्निना दहति, दुःखं दैवसमुत्थितं हृदयम् अतप्यत्। मातुः एवं दुःखितायाः वक्तुम् रामः, भरतस्य ज्येष्ठः भ्राता, वसिष्ठस्य पादौ स्पृष्ट्वा उपगच्छत्। ततः इन्द्रः बृहस्पतिमिव उपगच्छन्, रामः दीप्तिमान्, पुरोहितस्य अग्निसमस्य पादौ विनयेन गृहीत्वा तेन सह उपविश्यत्। ततः धर्मनिष्ठः भरतः ज्येष्ठभ्रातुः समीपे मन्त्रिभिः, नगरनैष्ठिकैः, सैनिकैः, धर्मज्ञैः जनैः सह उपविशत्। एवं स्थितः बलवान् भरतः, अञ्जलिं कृत्वा, राघवं तेजस्विनं ऋषिमिव निरीक्ष्य, भक्तः इन्द्रः प्रजापतिमिव पश्यन्। किम् आज्ञापयिष्यति भरतः राघवम् अभिवाद्य? इति महती जिज्ञासा तत्र सभायाम् उदपद्यत्। तत्र राघवः सत्यनिष्ठः, महाबलः लक्ष्मणः, धर्मनिष्ठः भरतः, मित्रैः परिवृताः, सभायां त्रयः होत्रिवत् दीप्तिमन्तः विराजन्ति। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य शतत्रयोत्तरशततमः सर्गः वाल्मीकि-रामायणे समाप्तः। ततः रामः भ्रातरं वरिष्ठं पितृभक्तं लक्ष्मणेन सह पृष्टुम् आरब्धवान्। यत् त्वया उक्तं, तत् श्रोतुम् इच्छामि; किं कारणं त्वं वल्कलाजिनधारी जटिलः इह आगतः? किमर्थं त्वं कृष्णाजिनधारी जटिलः राज्यं परित्यज्य वनं प्रविष्टः? सर्वं वक्तुम् अर्हसि। एवं काकुत्स्थवंशसम्भूतः महात्मा रामः उक्तः, कैकेयीपुत्रः, अञ्जलिं कृत्वा, महता यत्नेन, इदं वचनम् उवाच। अस्माकं पिता, दुस्तरं कर्म कृत्वा, पुत्रशोकात् प्राणान् त्यक्त्वा स्वर्गं गतः। मातुः कैकेय्या प्रेरितः, महद् पापं कृतवान्, यशः नष्टम्। सा माता, राज्यफलविहीना, विधवा, शोकात् भस्मीकृता, घोरं नरकं गमिष्यति। अतः अहं दासरूपेण तव प्रसादं याचामि; त्वं दिव्यवत् अभिषिक्तः राजा भव। एते नागरिकाः, विधवा मातरः, ये त्वां उपगतम्, तव प्रसादं अर्हन्ति। अतः धर्मानुसारं, क्रमात् राज्यं स्वीकृत्य, मित्राणि सुखय। त्वया अधिष्ठिता पृथिवी विधवा न भूयात्, यथा शुद्धचन्द्रेण शरद्रात्रिः दीप्तिमती। मन्त्रिभिः सह, अहं शीरो नमयामि, त्वं भ्राता, शिष्यः, दासः, तव कृपां अर्हामि। अतः पुरुषसिंह, त्वं न अतिक्रम्यताम् एषा सनातनी पौराणिकी प्रजा-परम्परा, या सदा पूजिता। एवं उक्त्वा, महाबाहुः कैकेयीपुत्रः, अश्रुपूर्णनेत्रः, पुनः रामस्य पादौ विधिवत् शिरसा गृहीत्वा प्रणम्य। भ्राता भरतः, गजः मदोन्मत्तः इव पुनः पुनः श्वसन्, दृष्ट्वा, रामः तं आलिङ्ग्य इदं वचनम् उवाच। त्वं कुलीनः, गुणवान्, दीप्तिमान्, व्रतान् अनुष्ठानवान्; कथं एवंजनः राज्यार्थे किञ्चित् दोषं कुर्यात्? अहं तव किंचित् दोषं न पश्यामि, शत्रुनिग्रह, न च मातरम् अज्ञानात् निन्दितुम् अर्हसि। बुद्धिमन्, निर्दोष, पितृवाक्यं सदा अनुकरणीयम्, विशेषतः योग्यपत्नीपुत्रविषये। लोके यथा पत्न्यः, पुत्राः, शिष्याः सत्पुरुषैः गण्यन्ते, तथा त्वं अपि मन्यसे। वने वल्कलाजिनधारी वा, राज्ये महराजः वा, तत्र तस्यैव वासोऽधिकारः। यावत् धर्मनिष्ठे पितरि लोकसम्मान्ये, तावत् धर्मश्रेष्ठ, मातरि अपि सम्मानः भवेत्। इति रामायणस्य अयोध्याकाण्डे रामभरतलक्ष्मणसीतामातृस्नेहशोकसंवादः, धर्मनिष्ठा, विनयः, सत्यनिष्ठा, भगिनीमातृस्नेहः, भ्रातृभावः, पितृमातृसम्मानः च, वाल्मीकिना महाकाव्यरूपेण सम्यक् निरूपितः।