रामस्य पितरं पिण्डिकां ददतः दृष्ट्वा, मम हृदयं शोकात् सहस्रधा न भग्नमिति कथं नु? नूनं लोके यथा जनस्य आहारः, तथा तस्य अधिष्ठातृदेवताः स्युः—इति या वाणी, सा मम सत्यसदृशी प्रतिभाति। तदा ताः सहभार्याः तां दुःखार्तां दृष्ट्वा सांत्वनं चक्रुः; आश्रमे च ताः रामं दिव्यात् पतितमिव देवमपश्यन्। सर्वभोगविरक्तं रामं विलोक्य, मातरः शोकात् क्लान्ताः सस्वरं अश्रूण्यपातयन्। ततः सत्यवदनं पुरुषर्षभं रामं सर्वमातॄणां पादौ स्पृशन्तं समुत्थितम्। ताः विशाललोचनाः स्त्रियः कोमलसुकुमारैः अङ्गुलिभिः रामस्य पृष्ठात् रजः सानुरागं अपोहन्ति स्म। सौमित्रिरपि, सर्वमातॄः शोकसमाकुलाः दृष्ट्वा, रामानन्तरं सस्नेहमभिवाद्य, ताः प्रणम्य स्थितवान्। ताः सर्वाः स्त्रियः लक्ष्मणेऽपि, दशरथात्मजे, शुभलक्षणे, रामवत् एव स्नेहं ददुः। सीता अपि दुःखिता, मातॄणां पादौ स्पृष्ट्वा, अश्रुपूर्णलोचना तासामग्रे स्थितवती। तदा कौसल्या, दुःखार्ता, कन्यायाः स्नेहेन कृशां वनवासक्लेशात् शोकदीनां सीतां परिष्वज्य, इदं वचनमब्रवीत्—"कथं जनकस्य तनया, दशरथस्य स्नुषा, रामपत्नी, एषा एकान्तवनवासे एवमुपतप्यते?" तव मुखं, आदित्येन दग्धं पद्ममिव, शुष्कं कुमुदमिव, रजसा मलिनीकृतं सुवर्णमिव, मेघैः छन्नं चन्द्रमिव दृष्ट्वा—"हे वैदेहि, तव मुखदर्शनं मां शोकाग्निना इव दहति; दुःखसमुत्थितः शोकः मम हृदयं पीडयति।" एवं मातरि विलपति, रामः भरताग्रजः वसिष्ठस्य पादौ स्पृशितुमुपेत्य स्थितवान्। ततः, इन्द्रः बृहस्पतिमिव, तेजस्वी श्रीमान् रामः पुरोहितस्य, वह्निसमस्य, पादौ सम्यक् आदाय तेन सह उपाविशत्। तदा धर्मनिष्ठः भरतः ज्येष्ठभ्रातुः समीपे, मन्त्रिभिः, नागरैः, सैनिकैः, धर्मज्ञैः जनैः च सहितः, उपविष्टः। एवं स्थितः महाबलः भरतः अञ्जलिं कृत्वा तेजस्विनं ऋषिसमं राघवं प्रेक्षते स्म, यथा भक्तिमान् इन्द्रः प्रजापतिम्। "किं वचनं भरतः अद्य राघवं प्रणम्य वदिष्यति?"—इति महती जिज्ञासा सत्त्ववत्सु सभायामुत्पन्ना। तत्र सत्यव्रतः राघवः, महाबलः लक्ष्मणः, धर्मात्मा भरतश्च स्वजनैः परिवृताः, त्रयः सान्निध्ये ऋत्विजः सहाग्निवत् विराजन्ते स्म। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य प्राचीनस्य पूजितस्य वाल्मीकि-रामायणस्य त्रयोदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः रामः भ्रातरं ज्येष्ठानुरागिणं समालोक्य, लक्ष्मणसहितः पृच्छितुमुपचक्रमे—"यत् त्वया उक्तं, यत् हेतोः त्वं काषायवसनः जटिलः च इह आगतः, श्रोतुमिच्छामि। किमर्थं त्वं कृष्टाजिनवसनः जटिलश्च, राज्यं परित्यज्य, एते वनमभ्यागतः? सर्वं मे वक्तुमर्हसि।" एवं काकुत्स्थेन उक्तः, कैकेयीसुतः, अञ्जलिं कृत्वा, महता प्रयत्नेन इदं वचनमुवाच—"पितामहान् अस्माकं महात्मा पिता, अतिदुष्करं कर्म कृत्वा, पुत्रशोकात् प्राणान् त्यक्त्वा स्वर्गं गतः। जनन्या कैकेय्या प्रेरितः, हे रिपुघ्न, स महापापं कृत्वा स्वकीर्तिं नाशयामास। सा मम माता, राज्यफलविहीना, विधवा, शोकदग्धा, घोरं नरकं पतिष्यति। अतः तव दासोऽहमिति त्वां प्रार्थये; त्वं अद्य इन्द्रवत् अभिषिक्तः भव। एते सर्वे जनाः, विधवाश्च मातरः, ये त्वां द्रष्टुमागताः, तव अनुग्रहस्य पात्राणि। अतः, सम्मानद, धर्मयुक्त्या राज्यं गृहाण, सुहृदः च सन्तोषय। त्वयि स्वामिनि भूः विधवा न भवतु, यथा शरत्कालरात्रिः शशिना विशुद्धेन दीप्यते। एतेन मन्त्रिणा सह, शिरसा त्वां प्रार्थये; भ्राता, शिष्यः, दासश्च अस्मि, त्वं मयि कृपां कुरुष्व। अतः, पुरुषर्षभ, एषः सनातनः पौराणः प्रजा-चक्रः न लङ्घनीयः, यः सदा पूजितः।" इति उक्त्वा, महाबाहुः कैकेयीसुतः अश्रुपूर्णलोचनः, पुनः सम्यक् विधिना रामस्य पादौ शिरसा गृहीत्वा प्रणम्य स्थितवान्। तं भ्रातरं भरतं पुनः पुनः गजेन्द्र इव श्वसन्तं दृष्ट्वा, रामः तं परिष्वज्य इदं वचनमुवाच—"त्वं कुलीनः, धर्मयुक्तः, तेजस्वी, व्रतानुगः; त्वादृशः कः पुमान् राज्यहेतोः किञ्चित् पापं कुर्यात्? न हि त्वयि किंचित् दोषं पश्यामि, रिपुघ्न; न च जनन्याः अविद्यया त्वं निन्दनीयः।" "बुद्धिमान् अकल्मषश्च त्वं, पितृवाक्यं सदा पाल्यं, विशेषतः पत्निषु पुत्रेषु च। यथा लोके वयम् धर्मज्ञैः भार्याः, पुत्राः, शिष्याश्च इति गण्यामहे, तथा त्वं अपि आत्मानं वेत्स्यसि।" "वने वा काषायवसनः कृष्णाजिनधारी वा, राज्ये वा महाप्रभुः, यत्र स्थेयमिति तस्यैव निर्णयः।" एवं श्रीरामकथायाम्, शोकान्विताः मातरः, भ्रातृस्नेहः, धर्मनिष्ठा, राज्यत्यागः, भ्रातृसंवादः च, वाल्मीकिना सुन्दरं, भावपूर्णं च, आयोध्याकाण्डे वर्णितम्।