इदानीं, कौसल्या दुःखेन पीडिता मनसा चिन्तयति—नूनं लोके किमपि दुःखतरं नास्ति यत् श्रीमद्रामः स्वपितरं केवलं इङ्गुदीफलमधुना भोजयति। सा पश्यन्ती रामेण पितरं प्रति इङ्गुदीपिण्याकं समर्पितं, शोकात् मम हृदयम् सहस्रधा न भिद्यते किमिति विस्मयमुपगच्छति। अथ च, लोके यः प्रवादः—"यादृशं भोजनं तादृशाः तस्य देवताः"—स एव मे सत्यः प्रतीतिः जातः। ततः ताः सहभार्याः कौसल्यां तथा व्यथितां दृष्ट्वा तां सान्त्वयामासुः। ताः सर्वाः तपोवनमध्ये रामं दिव्यमिव दिवोल्लिखितं दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः। रामं सर्वभोगविरक्तं दृष्ट्वा मातरः शोकसन्तप्ताः सस्वरं बाष्पम् अश्रंसन्। ततः रामः पुरुषर्षभः सत्यवाग्, सर्वासां मातॄणां पादौ प्रणम्य उत्थाय तेषां पुण्यान् पादान् स्पृष्टवान्। ताः विशाललोचनाः स्त्रियः मृदुलैः कोमलैः अङ्गुलिभिः रामस्य पृष्ठात् रजः सस्नेहम् अपास्यन्। सौमित्रिः अपि, सर्वाः मातरः शोकसन्तप्ताः दृष्ट्वा, रामानन्तरं सस्नेहम् एकैकशः प्रणम्य ताः सान्त्वयामास। ताः सर्वाः स्त्रियः दशरथस्य लक्ष्मणं शुभलक्षणसमन्वितं रामवत् एव स्नेहेन अभ्यनन्दन्। सीता अपि दुःखिता, मातृष्वस्रः तेषां पादौ स्पृष्ट्वा अश्रुपूर्णलोचना तासां पुरतः स्थितवती। कौसल्या तां सीतां दुःखार्तां पुत्रीकां परिष्वज्य, शोकात् इदं वचनम् अब्रवीत्—"कथमिदं, या जनकस्य राज्ञः दुहिता, दशरथस्य स्नुषा, रामस्य भार्या, सा सीता अरण्ये दुःखमिदं प्राप्नोति? तव मुखं, सूर्येण दग्धं कमलं यथा, क्लान्तं कुमुदम् इव, रजसा मलिनीकृतं सुवर्णमिव, वा मेघैः संवृतं चन्द्रमिव, दृष्ट्वा मम मनः शोकाग्निना दग्धं सन्तप्तं च। हे वैदेहि, तव मुखदर्शनात् शोकाग्निः इव मां दग्धुम् आरभते, दुःखजन्यः शोकः हृदयम् अव्यथयत्।" एवं मातरि दुःखार्तायाम् उक्तायाम्, रामः भरताग्रजः वसिष्ठस्य पादौ स्पृष्टुम् उपससार। ततः रामः, इन्द्रः बृहस्पतिमिव, तेजस्वी श्रीमान् पुरोहितस्य वह्निसमस्य पादौ वन्द्योपविष्टः। तदा धर्मनिष्ठः भरतः ज्येष्ठभ्रातरं समीपमुपविवेश, मन्त्रिभिः पुरजनैः सैन्यैः च धर्मज्ञैः च सहितः। एवं स्थितः बलवान् भरतः अञ्जलिं कृत्वा राघवं दृष्ट्वा, सः यथा भक्त इन्द्रः प्रजापतिं पश्येत् तथैव, तेजसा युक्तं ऋषिसमं राघवं निरीक्षते स्म। तस्मिन्नेव क्षणे, राघवाय प्रणिपत्य भरतः किं वक्ष्यति इति महती जिज्ञासा तत्र सभायां समुत्पन्ना। तत्र राघवः सत्यपराक्रमः, महाबलः लक्ष्मणः, धर्मात्मा भरतः च, स्वसुहृद्भिः परिवृताः, त्रीन् होत्रानिव ऋत्विजः पुरः सभायां विराजन्ते स्म। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य त्रयोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः रामः भ्रातरं ज्येष्ठानुरक्तं लक्ष्मणेन सह पृष्टवान्। "किं त्वया उक्तं, किमर्थं च त्वं वल्कलाजिनधारी जटिलः च इह आगतः, इदं श्रोतुमिच्छामि। किं प्रयोजनं त्वया राज्यं परित्यज्य, कृष्णाजिनं धारयित्वा, एतदरण्यं प्रविष्टं? सर्वं मे वक्तुमर्हसि।" एवं महात्मना काकुत्स्थेन उक्तः, कैकेयीसुतः भरतः कृताञ्जलिः, महता प्रयत्नेन, इदं वचनम् अब्रवीत्—"नः पितामहः महद् दुःखकरं कर्म कृत्वा, पुत्रशोकात् प्राणान् त्यक्त्वा स्वर्गं गतः। मातर्या कैकेय्या प्रेरितः सः एतत् महापापं कृत्वा स्वकीर्तिं नाशयित्वा गतवान्। सा मम माता राज्यफलविहीना, विधवा, शोकदग्धा, घोरं नरकं पतिष्यति। अतः अहम्, तव दासः, त्वां याचे—अद्यैव त्वं इन्द्रवत् अभिषिक्तः भव।" "एते सर्वे जनाः, विधवाश्च मातरः, ये त्वाम् उपागताः, तव अनुग्रहं अर्हन्ति। अतः त्वं धर्मेण यथान्यायं राज्यं गृहाण, सुहृदः च आनन्दय। त्वं भूम्याः पतिर्भूत्वा, सा भूमिः विधवां न भवेत्, यथा पूर्णचन्द्रेण शरद्रात्रिः शोभते। एते मन्त्रिणः सह मया शिरसा प्रणम्य त्वां प्रार्थयन्ति; भ्राता, शिष्यः, दासः च अहम्, त्वं मयि अनुग्रहं कर्तुमर्हसि।" "अतः, नरर्षभ, त्वं नित्यं पितृपरम्परया पूजितं प्रजाचक्रम् अतिक्रान्तुम् अर्हसि न।" इति उक्त्वा, महाबाहुः कैकेयीसुतः भरतः अश्रुपूर्णलोचनः, विधिवत् रामस्य चरणौ शिरसा गृहीत्वा पुनः प्रणनाम। तं भ्रातरं भरतं पुनः पुनः श्वसन्तं, मदोन्मत्तगजमिव, दृष्ट्वा रामः सस्नेहम् आलिङ्ग्य इदं वचनम् अवदत्—"त्वं कुलीनः, गुणसम्पन्नः, तेजस्वी, व्रतधारी च; कथं त्वादृशः कश्चन राज्यार्थं पापं कुर्यात्? अहम् तव किंचित् दोषं न पश्यामि, रिपुं जय, न च मातरं तव अज्ञानात् निन्दितुम् अर्हसि।" "हे विद्वन्, निर्मलात्मन्, वृद्धानां इच्छा सदा अनुकरणीया, विशेषतः पत्न्याः पुत्रस्य च विषये। लोके यथा धर्मज्ञैः भार्याः, पुत्राः, शिष्याः च गण्यन्ते, तथा त्वं अपि आत्मानं ज्ञातुमर्हसि।