दक्षिणाभिमुखेषु कुशेषु भूमौ तत्र सीता विशालाक्षी स्वपत्न्या रामेण त्यक्तं इङ्गुधिपिण्डं दृष्टवती। तं भूमौ रामेण पित्रे शोकात् समर्पितं दृष्ट्वा कौसल्या सर्वासु दशरथस्य पत्निषु उवाच। “पश्यतैतत् राघवेण महात्मने इक्ष्वाकुवंशाधिपाय सम्यक् विधिना समर्पितं; राघवः यथाविधि समर्पितवान्। यस्य राजा देवैः तुल्यः, तस्येदं भोजनं युक्तं न मन्ये, यः सर्वान् भोगान् उपभुक्तवान्। पृथिवीं चतुर्दिशं शासनाय महेन्द्रवत्, स जगत्पति इङ्गुधिफलपिण्डमात्रं कatham अधुना भुङ्क्ते?” “एतादृशं दुःखं मम दृष्ट्वा नास्ति, यत् श्रीमान् रामः पित्रे केवलं इङ्गुधिफलमधु च समर्पयति। रामेण पित्रे इङ्गुधिपिण्डं समर्पितं दृष्ट्वा, मम हृदयम् शोकात् सहस्रधा न भिद्यते कatham? लोके वचनं सत्यं इव मे प्रतीतं, यथा भोजनं तस्य, तथा तं अधिष्ठातृ देवाः। तदा ताः सहपत्नीः दुःखिता कौसल्यां सान्त्वयामासुः; आश्रमे रामं दिव्यं स्वर्गात् पतितमिव दृष्ट्वा। रामं सर्वभोगपरित्यक्तं दृष्ट्वा मातरः शोकाभिभूताः उच्चैः अश्रूणि मुमुचुः। रामः पुरुषसिंहः सत्यसंधः उत्थाय सर्वासां मातृणां पादौ स्पृष्ट्वा प्रणामं कृतवान्। स्त्रीणां विशालाक्ष्यः स्निग्धमृदुलैः अङ्गुलिभिः रामस्य पृष्ठे धूलिं सविशेषं अपोहन्ति स्म। सौमित्रिः अपि सर्वासु मातृषु दुःखितासु, रामानन्तरम् सप्रणामं स्नेहपूर्वकं कृतवान्। सर्वाः स्त्रियः लक्ष्मणं दशरथसुतं शुभलक्षणं रामवत् स्नेहं प्रददुः। सीता अपि दुःखिता मातृषु पादौ स्पृष्ट्वा अश्रुपूर्णनेत्रा तिष्ठति स्म। कौसल्या तां सीतां दुःखिता मातरिव कन्यायाः आलिङ्ग्य उवाच, वनवासदुःखात् कृशां विषण्णां च। “कatham वैदेहकन्या, दशरथसूनुस्नुषा, रामपत्नी, एतादृशं दुःखं एकाकी वने प्राप्तवती? तव मुखं सूर्यतप्तं पद्मं यथा, शुष्कं कुमुदं यथा, धूलिपुटितं सुवर्णं यथा, मेघच्छन्नं चन्द्रं यथा, दृष्ट्वा— हे वैदेहि, तव मुखं दृष्ट्वा शोकाग्निः मे हृदयं दहति, दुःखोत्पन्नः शोकः हृदयं पीडयति।” कौसल्या दुःखिता इत्येवम् भाषमाणायां मातरि, रामः भरताग्रजः वसिष्ठस्य पादौ स्पृष्ट्वा उपसृत्य प्रणामं कृतवान्। ततः रामः इन्द्रः बृहस्पतिमिव, तेजस्वी श्रीमान् पुरोहितस्य पादौ आदरात् स्पृष्ट्वा तेन सह उपविवेश। ततः धर्मनिष्ठः भरतः ज्येष्ठभ्रातृसमीपे मन्त्रिभिः, पुरजनैः, सैनिकैः, धर्मविद्भिः च सह उपविवेश। एवं स्थितः बलवान् भरतः अञ्जलिं कृत्वा राघवम् ऋषिवत् दीप्तिमन्तं पश्यति स्म, भक्तः इन्द्रः प्रजापतिमिव। किं भरतः अद्य राघवाय प्रणम्य किं वदिष्यति इति महान् उत्सुकता तत्र सभायां उत्पन्ना। तत्र राघवः सत्यनिष्ठः, महाबलः लक्ष्मणः, धर्मात्मा भरतः, मित्रैः परिवृताः, सभायां त्रीणि यज्ञाग्नीनि ऋत्विग्भिः सह इव दीप्तिमन्तः बभूवुः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य शतत्रयाधिकशततमः सर्गः वाल्मीकि-रामायणे समाप्तः। ततः रामः भरतं ज्येष्ठं भ्रातृं वृद्धजननिष्ठं दृष्ट्वा, लक्ष्मणेन सह पृच्छितवान्। “यद् त्वया उक्तं, तत् श्रोतुम् इच्छामि; किं हेतोः त्वं वल्कलवसनः जटिलः च इह आगतः?” “किमर्थं त्वं कृष्णाजिनवसनः जटिलः च राज्यं परित्यज्य वनम् आगतः? सर्वं वाच्यं त्वया।” एवं काकुत्स्थवंशजेन उक्तः कैकेयीपुत्रः अञ्जलिं कृत्वा, महत् प्रयत्नं कृत्वा, इदं वचनं अब्रवीत्— “नः पिता महात्मा, दुष्करं कर्म कृत्वा, पुत्रशोकात् जीवितं त्यक्त्वा स्वर्गं गतः। मातुः कैकेय्याः प्रेरणया, हे रिपुंसूदन, तेन महद् पापं कृतं यः स्वकीयं यशः नाशितवान्। सा मम माता राज्यफलविहीना, विधवा, दुःखेन दग्धा, घोरं नरकं गमिष्यति। अतः अहं दासवत् तव प्रसादं याचे; त्वं अद्य अभिषिक्तः भव, मघवन्तम् इव। सर्वे नागरिकाः विधवाः मातरः च तव कृपायाः पात्राः। अतः हे सम्मानदायक, धर्मेण यथाक्रमं राज्यं स्वीकुरु, मित्राणि च प्रहर्षय। त्वया पतिना पृथिवी विधवा न भवेत्, यथा शरद्रात्रिः निर्मलचन्द्रेण दीप्तिमती। मन्त्रिभिः सह अहं शीर्षं नमयामि याचे; भ्राता, शिष्यः, दासः च त्वं मम प्रसादं दातुम् उचितः। अतः पुरुषसिंह, त्वं नित्यं पितृपरम्परायाः प्रजाचक्रं न लङ्घयेत्, यद् सदा पूजितम्। एवं उक्त्वा महाबाहुः कैकेयीपुत्रः अश्रुपूर्णनेत्रः पुनः रामस्य पादौ शिरसा यथाविधि गृहीत्वा प्रणामं कृतवान्।