सुमित्रे, अत्र तव पुत्रः सततम् अयमेव मम पुत्रस्य कृते श्रमं न मन्यन् जलम् आनयति। तव च कनिष्ठः पुत्रः किञ्चिदपि दोषार्हं न कृतवान्; यत्किमपि स करोति, तत्सर्वं धर्मेण भ्रातुः कृते एव। अद्यापि तव पुत्रः, दुःखानभ्यस्तः अपि, त्यक्तुम् अर्हति पापकर्म यत् क्लेशाय स्यात्। तत्र दक्षिणाभिमुखेषु कुशेषु भूमौ स्वपतेः त्यक्तम् इङ्गुदीफलपिण्डम्, सुदृशा सा दृष्टवती। भूमौ रामेण पितुः शोकात् स्थापितम् तत् दृष्ट्वा कौसल्या सर्वाः दशरथस्य पत्नीर् इदं वाक्यम् अब्रवीत्— “पश्यतैतत् राघवेण महात्मने इक्ष्वाकुवंशाधिपाय पित्रे सम्यक् विधिना समर्पितम्। यस्य महात्मनः देवानाम् इव महिमा, तस्य राज्ञः एतदन्नं न युक्तम् इति मे न मन्ये, स सर्वान् भोगान् अनुभूय। पृथिवीं चत्वारः दिशः अधिराज्येन पालयित्वा, महेन्द्रवत्, स जगत्पतिः कथं केवलम् इङ्गुदीफलानि च पिण्डानि भुङ्क्ते? न हि लोके किञ्चिद् दुःखतरम् इदं दृश्यते— यः श्रीमान् रामः, स पित्रे केवलम् इङ्गुदीफलमधु च ददाति। रामेण पित्रे इङ्गुदीपिण्डदानं दृष्ट्वा, मम हृदयं शोकात् सहस्रधा न भिद्यते कथम्? यथा पुरुषस्य भोजनं, तथा तस्य अधिष्ठातृदेवताः इति लोके यद् उक्तं, तत् एव मे सत्यं प्रतीतिम् उपयाति। ततः ताः सहधर्मचारिण्यः तां दुःखार्तां दृष्ट्वा सान्त्वयन्, आश्रमे च रामं दिव्यं स्वर्गात् पतितमिव देवम् अपश्यन्। सर्वसुखत्यागिनं रामं दृष्ट्वा, मातरः शोकसमन्विताः ऊर्ध्वम् अश्रूणि मुमुचुः। तदा रामः पुरुषर्षभः सत्यवाग्, सर्वासां मातॄणां पादौ स्पृष्ट्वा उत्तस्थौ। ताः विशालाक्ष्यः स्त्रियः मृदुलैः कोमलैः अङ्गुलिभिः रामस्य पृष्ठतः रजः शनैः अपोहन्। सौमित्रिः अपि, मातरः सर्वाः दुःखार्ताः दृष्ट्वा, रामानन्तरं सस्नेहम् अभिवाद्य, ताः सम्यक् प्रतिपूजितवान्। सर्वाः स्त्रियः लक्ष्मणं दशरथात्मजम् शुभलक्षणम्, रामवत् एव स्नेहेन पश्यन्। सीता अपि दुःखिता, मातृस्वसृणां पादौ स्पृष्ट्वा, अश्रुपूर्णलोचना तासां पुरतः स्थितवती। तां परिष्वज्य, दुःखिता माता इव कन्याम्, कौसल्या सीताम् वनवासक्लेशात् कृशां विषण्णां च इदं वाक्यम् अब्रवीत्— “कथं सीता, जनकस्य दुहिताः, दशरथस्य स्नुषा, रामपत्नी च, अनेन दुर्गमे वने दुःखमुपगता? तव मुखं, सूर्यतप्तं पद्ममिव, शुष्यद्वारिजमिव, धूलिना मलिनीकृतं सुवर्णमिव, मेघच्छन्नं चन्द्रमिव, दृष्ट्वा— हे वैदेहि, तव मुखं दृष्ट्वा दुःखाग्निना दग्धमिव मम हृदयं संतप्यते, दारुणः शोकः च मनसि संजायते। एवं मातरं दुःखार्तां भाषमाणां दृष्ट्वा, रामः भरताग्रजः वसिष्ठस्य पादौ उपगम्य स्पृष्टवान्। ततः रामः, इन्द्रः बृहस्पतिमिव, तेजस्वी श्रीमान् पुरोहितस्य वह्निसमस्य पादौ स्पृष्ट्वा तेन सह उपाविशत्। ततः धर्मनिष्ठः भरतः ज्येष्ठभ्रातुः समीपे, मन्त्रिभिः, पुरजनैः, सेनया, धर्मज्ञैः च सह उपाविशत्। एवं स्थितः महाबलः भरतः अञ्जलिं कृत्वा राघवम् ऋषिसमं तेजसा युक्तं प्रजापतिमिव भक्त्या इन्द्रः पश्येत् तथा अवलोकयन्। किं भरतः अद्य राघवम् अभिवाद्य किं वक्ष्यति इति महती उत्सुकता तत्र सभायाम् उदपद्यत। तत्र सत्यनिष्ठः राघवः, महाबलः लक्ष्मणः, धर्मात्मा भरतः च, बन्धुभिः परिवृताः, सभायां त्रयः होत्रिवत् शोभन्ते स्म। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य शतत्रितीयः सर्गः समाप्तः। ततः रामः भ्रातरं ज्येष्ठानुयायिनं लक्ष्मणेन सह पृष्टवान्। “यत् त्वया उक्तं, तत् श्रोतुम् इच्छामि; किं हेतोः त्वम् वाल्कलजटिलः अत्र आगतः?” इति। “कस्मात् त्वम् अजिनवसानः जटिलः च राज्यं परित्यज्य एतत् वनम् आगतः? सर्वम् आख्यातुम् अर्हसि।” एवं महात्मना काकुत्स्थेन उक्तः, कैकेयीपुत्रः अञ्जलिं कृत्वा महता प्रयत्नेन इदं वचनम् उवाच— “नः पिता महात्मा, सुतशोकात् तप्तः, दुष्करं कर्म कृत्वा, प्राणान् त्यक्त्वा स्वर्गं गतः। स्त्रीप्रेरितः जननी कैकेयी तेन महापापं कृतम्, यत् स्वकीयं यशः नाशितम्। सा जननी, राज्यफलविहीना, विधवा, शोकदग्धा, घोरं नरकं पतिष्यति। तस्मात् अहम् तव दासः, प्रसादं याचे— त्वम् अद्यैव अभिषिक्तः भव, यथा स महेन्द्रः अभिषिक्तः अभूत्। एते सर्वे नगरवासिनः विधवाश्च मातरः च तव कृपायाः पात्राः। तस्मात् त्वम्, मानद, धर्मेण यथान्यायं राज्यं गृहाण, मित्राणि च आनन्दय। त्वं पतिः भूत्वा, भूमिः पुनः विधवा न भवतु, शरत्कालरात्रिः निर्मलचन्द्रेण यथा प्रकाश्यते।