एषा पावनभूमिः तेषां धर्मनिष्ठानां, ये निष्पापकर्माणः सन्तः, राज्याद् वनवासाय निष्कासिताः दुःखिताश्च सम्प्रति वर्तन्ते। अत्रैव, सुमित्रे, तव पुत्रः निरन्तरं श्रमं न मन्यमानः, मम पुत्रस्य कृते वारि आनयति। तव च कनिष्ठः पुत्रः किञ्चित् अपि दोषं नाचरितवान्; यत् किमपि करोति, तत् भ्रातरं प्रति धर्ममेव। अद्यापि, दुःखेनानभ्यस्तः सुतस्तव, हे सुमित्रे, अधमं कर्म, यत् क्लेशकरं, त्यजेत्। तत्र, दक्षिणाभिमुखेषु कुशशिरःसु, सा विशाललोचना पतिविरचितं पिण्याकं भूमौ दृष्टवती। रामेण पित्रुप्रेम्णा शोकाकुलो भूत्वा भूमौ यत् निक्षिप्तं, तत् दृष्ट्वा कौसल्या सर्वाः दशरथपत्नीः संबोधितवती। एतद् पश्यत, राघवेण महात्मने पितरि, इक्ष्वाकुवंशपतौ, विधिनैव समर्पितं। देवसमो यो नृपतिः, तस्मै किमिदं भोज्यं युक्तं, इति न मे मन्ये; स हि सर्वान् भोगान् अनुभूयेदानीं केवलं पिण्याकं फलानि च भुङ्क्ते। चतुर्दिग्विजयी राजा, महेन्द्रवत् ऐश्वर्ययुक्तः, किमिदानीं केवलं इङ्गुदीफलानि पिण्याकानि वा भोक्तुं शक्नोति? नूनं लोके किमपि दुःखतरं नास्ति, यत् रामः श्रीमान् स्वपितरि केवलं इङ्गुदीफलानि मधु च ददाति। रामेण पित्रे इङ्गुदीपिण्याकं दीयमानं दृष्ट्वा, मम हृदयं शोकात् सहस्रधा न भिद्यते किम्? यथा भोज्यं, तथा तस्य देवताः इति लोकोक्तिः सत्येव। ततः ताः सहधर्मचारिण्यः, ताम् अत्यन्तदुःखितां दृष्ट्वा, आश्वासयामासुः; आश्रमे च देवलोकात् पतितमिव रामं दृष्ट्वा विस्मिताः। सर्वभोगपरित्यागिनं रामं दृष्ट्वा, मातरः शोकाकुलाः उच्चैः रुरुदुः। रामः पुरुषर्षभः सत्यवचनः, सर्वमातॄणां पादौ प्रणम्य उत्तस्थौ। ताः विशाललोचनाः स्त्रियः कोमलैः करैः रामस्य पृष्ठस्थं रजः स्नेहपूर्वकं मार्जयामासुः। सौमित्रिरपि, मातॄणां दुःखमवलोक्य, रामानन्तरं सस्नेहम् अभिवाद्य, ताः प्रतिपूज्य स्थितवान्। सर्वाः स्त्रियः लक्ष्मणं रामवत् एव, दशरथजं, शुभलक्षणयुक्तं, स्नेहं प्रददुः। सीता अपि दुःखिता, मातृष्वसुः पादौ स्पृश्य, अश्रुपूर्णलोचना तासां पुरतः स्थितवती। कौसल्या, मातेव दुःखिता, तां कषिणां दुःखार्तां सीतां आलिङ्ग्य, स्नेहपूर्वकं अब्रवीत्— कथं सीता, विदेहराजस्य सुता, दशरथस्य स्नुषा, रामपत्नी, एतादृशं दुःखं एकान्ते वने प्राप्नोति? तव मुखं, आदित्यतापेन कमलमिव, म्लानं पुष्करमिव, रजसा धूसरितं सुवर्णमिव, मेघैः छन्नचन्द्रमिव, दृष्ट्वा— हे वैदेहि, तव मुखदर्शनात् दुःखाग्निना दग्धेवास्मि; दारुणेन शोकजेन दुःखेन मे हृदयं पीड्यते। एवं मातरि दुःखितायां भाषमाणायां, भरताग्रजः रामः वसिष्ठस्य पादौ स्पृष्टुम् उपागमत्। ततः, इन्द्रः बृहस्पतिमिव, रामः तेजस्वी, पुरोहितस्य, वह्निसमानस्य, पादौ विनयेन गृहीत्वा तेन सह उपाविशत्। तदा धर्मनिष्ठः भरतः, मन्त्रिभिः, नगरश्रेष्ठैः, सेनया, धर्मज्ञैः जनैः च सहितः, ज्येष्ठभ्रातरं समीपमुपविवेश। एवं स्थिते, महाबलः भरतः, अञ्जलिं कृत्वा, तेजस्विनं ऋषिसमानं राघवं भक्त्या पश्यन्, इन्द्रः प्रजापतिमिव, स्थितः। अद्य भरतः किम् वचनं राघवाय प्रणम्य वदेत् इति महती जिज्ञासा तत्र सभायाम् उत्पन्ना। तत्र राघवः सत्यनिष्ठः, महाबलः लक्ष्मणः, धर्मात्मा भरतः च, बन्धुभिः परिवृताः, त्रयोऽपि सभायां होतृभिः सह त्रीणि अग्निमिव विराजन्ते। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकशततृतीयः सर्गः वाल्मीकि-रामायणे समाप्तः। ततः रामः भ्रातरं ज्येष्ठं, वृद्धजनसेवायामनुरक्तं, लक्ष्मणेन सहितः पप्रच्छ। यत् त्वया उक्तं, तत् श्रोतुमिच्छामि; किमर्थं त्वं वल्कलवसानः जटाधारी च, अत्र आगतः? किमर्थं त्वं कृष्णाजिनवसनः, जटिलः, राज्यं परित्यज्य, एतद्वनं प्रविष्टः? सर्वं मे वक्तुमर्हसि। एवं काकुत्स्थेन महात्मना उक्तः, कैकेयीपुत्रः, अञ्जलिं कृत्वा, महता प्रयत्नेन, इदं वचनं प्रोवाच। अस्माकं पितरः, महद् दुष्करं कृत्यं कृत्वा, पुत्रशोकात् प्राणान् त्यक्त्वा स्वर्गं गतः। मातुः कैकेय्याः प्रेरणया, हे रिपुंसूदन, सः महापापं कृत्वा स्वकीर्तिं नाशितवान्। सा मम माता, राज्यफलात् वञ्चिता, विधवा, शोकदग्धा, घोरं नरकं गमिष्यति। तस्मात् अहं तव दासः, त्वां प्रसादये; अद्यैव त्वं, मघवत्, राज्याभिषिक्तो भव। एते सर्वे नगरवासिनः, विधवा मातरश्च, ये त्वां प्राप्ताः, तव अनुग्रहम् अर्हन्ति। तस्मात्, हे मानद, धर्मेण यथान्यायं राज्यं गृहाण, बान्धवान् च आनन्दय। इति एषा श्रीरामस्य वनवासे दुःखसंयुक्ता, बान्धवस्नेहपूर्णा, धर्मगौरवयुक्ता, कौसल्यादिसंवादेन, भरतस्य निवेदनपूर्वकं, वाल्मीकिना वर्णिता कथा।