कौसल्या, अश्रुपूर्णमुखी, दुःखेन क्लान्ता, सुमित्रां तथा राजमहिषीः सम्बोध्य शोकार्तया वाचा व्याजहार। सा अब्रवीत्—एष एव पावनः देशः येषां दोषरहितानामपि कर्मसु, राज्यात् वनवासाय निष्कासितानां दुःखितानां च। अत्रैव, हे सुमित्रे, तव पुत्रः निरन्तरं मम पुत्रस्य कृते जलं यत्नेन आनयति। तव च कनिष्ठः पुत्रः किञ्चिदपि न दोषार्हं कृतवान्, यत् किञ्चिदपि करोति, तत् भ्रातुः हिताय धर्मेणैव करोति। अद्यापि स तव पुत्रः, दुःखानभिज्ञः अपि, अधमं कर्म, यत् क्लेशदं, परित्यजेत् इति मम अभिलाषः। सा कौसल्या दक्षिणाभिमुखेषु कुशशेषु भूमौ पतिंनिष्क्रान्तं इङ्गुदीकृतपिण्डं विशालाक्ष्या दृष्ट्वा, तं भूमौ रामेण पितृशोकात् स्थापितं विलोक्य, दशरथस्य सर्वा पत्नीः इदं वचनम् उवाच—पश्यतैतत् राघवेण महात्मने इक्ष्वाकुवंशपतये पितृदेवाय विधिना सम्यक् अर्पितम्। स राजा, देवसमः, सर्वसुखान् अनुभूय, इदं खाद्यं न युक्तमिति मे मन्ये। स राजा, चतुर्दिक् पृथिवीं सम्यक् पालयित्वा, महेन्द्रसमः, इदानीं कथं केवलं इङ्गुदीफलानि पिण्डांश्च खादति? ननु, रामेण पितरि केवलं इङ्गुदीफलमधुना दत्तम्, एतस्मात् दुःखतरं लोके न किञ्चिदपि दृश्यते। रामेण पितरि इङ्गुदीकृतपिण्डं ददतः, मम हृदयं शोकात् सहस्रधा न विदीर्यते किम्? सत्यमेव लोकेयं वाणी—यदन्नं, तद् देवताः इति। एवं तां दुःखितां दृष्ट्वा, सहधर्मचारिण्यः तां सान्त्वयन्। आश्रमे ते रामं स्वर्गात् पतितमिव देवम् अपश्यन्। सुखभोगपरित्यक्तं रामं दृष्ट्वा, मातरः शोकेन पीडिताः, उच्चैः अश्रूणि मुमुचुः। तदा रामः पुरुषर्षभः सत्यवाग्, सर्वासां मातृणां पादौ स्पृशन् उत्तस्थौ। ताः विशालाक्ष्यः स्त्रियः कोमलैः सुपाणिभिः रामस्य पृष्ठतः रजः शनैः अपोहन्। सौमित्रिः अपि, सर्वाः मातरः दुःखिताः दृष्ट्वा, रामानन्तरं सस्नेहं प्रणम्य, ताः सान्त्वयत्। सर्वाः स्त्रियः लक्ष्मणे अपि, दशरथसुतं शुभलक्षणं, रामवत् एव स्नेहम् अदर्शयन्। सीता अपि दुःखिता, मातृस्वसृणां पादौ स्पृश्य, अश्रुपूर्णलोचना तासां पुरतः स्थितवती। कौसल्या तां दुःखार्तां, आत्मजस्य भार्यां, सीतां परिष्वज्य, मातेव दुहितरं, इदं सान्त्वनं वचनम् उवाच—कथं जनकस्य दुहिता, दशरथस्य सूनोः पत्नी, एषा सीता, एतादृशं दुःखं एकान्ते वने प्राप्नोति? तव मुखं, सूर्यतापेन शुष्कं, कुमुदवद् म्लानं, रजसा मलिनीकृतं सुवर्णमिव, वा मेघैः आच्छन्नचन्द्रमिव, दृष्ट्वा—हे वैदेहि, तव मुखदर्शनं मां शोकाग्निना दहति, दुःखजः शोकः हृदयं पीडयति। एवं मातरि विलपन्त्यां, रामः भरताग्रजः वसिष्ठस्य समीपं गतः, तस्य पादौ स्पृष्ट्वा प्रणम्य स्थितः। स रामः, इन्द्रः इव बृहस्पतिं, तेजस्वी, पुरोहितस्य अग्निसमस्य पादौ स्पृष्ट्वा तेन सह उपाविशत्। तदा धर्मात्मा भरतः, मन्त्रिभिः, नगरश्रेष्ठैः, सैन्येन च, धर्मज्ञैः जनैः सहितः, ज्येष्ठभ्रातुः समीपे उपविष्टः। एवं स्थितः महाबलः भरतः, अञ्जलिं कृत्वा, राघवं तपस्विनं, प्रजापतिमिव भक्त्या इन्द्रः, समीक्ष्य स्थितः। किं वाक्यं भरतः अद्य राघवं प्रणम्य वदिष्यति इति महती जिज्ञासा सभायां समुत्पन्ना। तत्र राघवः सत्यसंघः, महाबलः लक्ष्मणः, धर्मात्मा भरतः च, स्वमित्रैः परिवृताः, सभायां त्रयः अग्नीनिव होत्रिभिः सह शोभन्ते स्म। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य त्रयोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः रामः, भ्रातरं ज्येष्ठानुग्रहेण समुपविष्टं विज्ञाय, लक्ष्मणेन सह तं पृच्छितुम् आरब्धवान्—यत् त्वया उक्तं, तद् श्रोतुम् इच्छामि; कस्य हेतोः त्वं वल्कलाजिनधारी, जटिलः, इह आगतः? किमर्थं त्वं, अजिनवासाः, जटिलः, राज्यं परित्यज्य, वने प्रविष्टः? सर्वं यथावत् वक्तुम् अर्हसि। एवं काकुत्स्थेन महात्मना उक्तः, कैकेय्याः पुत्रः, कृताञ्जलिः, महता यत्नेन, इदं वचनम् उवाच—अस्माकं पितरौ, महतीं क्रियाम् अनुष्ठाय, पुत्रशोकात् प्राणान् त्यक्त्वा स्वर्गं गतौ। मातरं कैकेयीं स्त्रीप्रेरितः, महत् पापं कृत्वा, स्वकीर्तिं नाशयन्, स धर्मात्मा राज्यं त्यक्त्वा गतवान्। सा च मम माता, राज्यफलं हीना, विधवा, शोकदग्धा, घोरं नरकं पतिष्यति। अतः, अहं दासभावेन तव अनुग्रहम् याचामि; अद्य त्वं इन्द्रवत् राज्याभिषिक्तः भव। एते सर्वे नगरवासिनः, विधवाश्च मातरः, ये त्वां प्राप्ताः, तव कृपां अर्हन्ति।