ततः सहसा जनाः रामं पुरुषसिंहम्, शत्रुभिरद्वितीयं, तेजस्विनं भूमौ शून्ये उपविष्टं दृष्टवन्तः। तं समीपं गत्वा, जनाः कैकेयीं मन्थरया सह निन्दन्तः, अश्रुपूर्णमुखाः तस्य पुरतः स्थितवन्तः। तान् पुरुषान् दुःखेन अभिभूतान्, अश्रुपूरितनेत्रान् दृष्ट्वा, धर्मात्मा रामः तान् पितेव पुत्रान्, मातेव पुत्रान्, स्नेहेन आलिङ्गितवान्। तत्र केचित् तेन आलिङ्गिताः, केचित् अभिवादिताः; स राजपुत्रः सर्वान् स्वजनान्, बान्धवान्, यथायोग्यं सम्मानितवान्। तत्र तेषां महात्मनाम् रुदितध्वनिः भूमौ च आकाशे च गुहासु पर्वतेषु दिशासु च अनुवर्तमानः मृदङ्गनादवत् प्रतिश्रूयते स्म। एवं श्रीमतोऽयोध्याकाण्डस्य द्विशतद्वितीयः सर्गः वाल्मीकिना प्राचीनं रामायणं समाप्तः। ततः वसिष्ठः दशरथस्य पत्नीन् पुरतः स्थाप्य, रामं द्रष्टुम् उत्सुकः तत्र स्थानं गतवान्। ताः राजपत्न्यः शनैः मन्दाकिनीं प्रति गच्छन्त्यः, रामलक्ष्मणयोः तत्र पुण्यस्थानम् अपश्यन्। कौसल्या शुष्कवदना अश्रुपूर्णमुखी, सुमित्रां च अन्याः राजपत्न्यः दुःखितया वाचा अब्रवीत्—"एषा तेषां पुण्यभूमिः, ये निष्पापकर्मणः राज्यात् अपसारिताः वनवासाय दुःखिताः। अत्र सुमित्रे तव पुत्रः नित्यं मम पुत्रार्थं जलम् आहरति। तव अपि कनिष्ठः पुत्रः किंचिदपि दोषं न कृतवान्; यत् सर्वं करोति, भ्रातुः हिताय धर्मेण करोति। अद्यापि तव पुत्रः दुःखेष्वनभ्यस्तः, अधर्मं, दुःखजनकं कर्म त्यजेत्।" तत्र दक्षिणाग्रेषु कुशेषु भूमौ कौसल्या विशालाक्षी पतिसंस्कृतम् इङ्गुदिपिण्डं दृष्ट्वा। तद् रामेण पितृशोकात् भूमौ स्थापितं दृष्ट्वा, कौसल्या दशरथपत्नीः अब्रवीत्—"पश्यतैतत् राघवेण महात्मने इक्ष्वाकुवंशाधिपाय यथाविधि समर्पितम्।" "सर्वान् भोगान् अनुभूय, देवोपमस्य तस्य राज्ञः एषः आहारः न उचितः इति मे मन्यते।" "चतुर्दिकं भूमिं शासित्वा, महेन्द्रवत्, कथं लोकनाथः केवलम् इङ्गुदिफलानि च पिण्डानि भक्षयति?" "एतद् दुःखतरं मम न किञ्चिद् दृश्यते—यः रामः समृद्धः, पितरं केवलम् इङ्गुदिफलानि मधु च समर्पयति।" "रामः पितरं इङ्गुदिपिण्डं ददाति इति दृष्ट्वा, दुःखात् मम हृदयम् शतधा न भिद्यते कथम्?" "यथा जनस्य आहारः, तथा तस्य देवताः इति लोके प्रसिद्धं वचनम् तत्त्वं इव मे प्रतीतिः।" ताः सहधर्मिण्यः कौसल्यां दुःखितां दृष्ट्वा सान्त्वयन्त्यः, आश्रमे रामं दिव्यं स्वर्गात् पतितमिव दृष्ट्वाः। रामं सर्वभोगपरित्यक्तम्, मातरः दुःखेन पीडिताः, अश्रूणि उच्चैः मुमुचुः। रामः पुरुषसिंहः सत्यवादी, सर्वेषां मातृणां पादौ स्पृष्ट्वा उत्तिष्ठति। ताः विशालाक्ष्यः, मृदुलाङ्गुलिभिः, रामस्य पृष्ठात् धूलिं शनैः अपाकृषन्ति। सौमित्रिः अपि सर्वाः मातरः दुःखिताः दृष्ट्वा, रामानन्तरं ससन्मानं नमस्कृतवान्। सर्वाः स्त्रियः लक्ष्मणं दशरथसुतं शुभलक्षणं रामवत् स्नेहेन आलिङ्गन्ति। सीता अपि दुःखिता, मातृस्वासु पादौ स्पृष्ट्वा, अश्रुपूर्णनेत्रा तासाम् पुरतः स्थितवती। तां दुःखितां कौसल्या, मातृवत् कन्याम् आलिङ्ग्य, वनवासदुःखात् कृशां, सीतां अब्रवीत्—"कथम् सीता, जनकस्य पुत्री, दशरथस्य स्नुषा, रामस्य पत्नी, एकाकी वने दुःखं प्राप्नोति?" "तव मुखम् सूर्यतप्तं, शुष्कपद्मवत्, कुमुदवत्, धूलिपरिम्लितं सुवर्णवत्, मेघैः आवृतचन्द्रवत्, दृष्ट्वा—" "वैदेहि, तव मुखं दुःखात् अग्निः इव दग्धं, विपत्तिजनितम् दुःखम् मम हृदयम् पीडयति।" मातरं दुःखितां भाषमाणां दृष्ट्वा, रामः भरताग्रजः वसिष्ठस्य पादौ स्पृष्ट्वा उपगच्छति। ततः रामः इन्द्रः बृहस्पतिं इव, तेजस्वी, समृद्धः, अग्निसमः आचार्यस्य पादौ स्पृष्ट्वा तेन सह उपविष्टः। ततः धर्मनिष्ठः भरतः ज्येष्ठभ्रातुः समीपे, मन्त्रिभिः, नगरश्रेष्ठैः, सैनिकैः, धर्मज्ञैः जनैः सह उपविशत्। तथैव उपविष्टः महाबलः भरतः अञ्जलिं कृत्वा राघवम् ऋषिसदृशं तेजसा उपगृह्य, इन्द्रः प्रजापतिम् इव, दृष्ट्वा स्थितः। "किं भरतः राघवाय नमस्कृत्य अद्य वदेत्?" इति महत् उत्सुकता तत्र सभायाम् अभवत्। तत्र सत्यनिष्ठः राघवः, महावीर्यः लक्ष्मणः, धर्मात्मा भरतः, मित्रैः परिवृताः, सभायां त्रयः ऋत्विक् यज्ञाग्निवत् दीप्तिमन्तः बभुः। एवं श्रीमतोऽयोध्याकाण्डस्य द्विशतत्रितीयः सर्गः वाल्मीकिना प्राचीनं रामायणं समाप्तः। ततः रामः भ्रातरं ज्येष्ठानुग्रहम् कृत्वा, लक्ष्मणेन सह, भरतं पृच्छितुम् आरभत।