तस्य घोरनिनादेन बिभ्यती व्योम्नि पक्षिणः समन्ततः समुत्पेतुः, भूमौ च जनसमूहोऽभवत्। तस्मिन्नेव क्षणे, भूमिरपि व्योम च तैः शोभिते इव दृष्टे। ततो जनाः सहसा रामं, पुरुषर्षभं, दीप्तिमन्तम्, शत्रुभिरजितम्, शुष्के भूमौ उपविष्टं अपश्यन्। तं समीपमागत्य, जनाः कैकेयीं मन्थरया सह निन्दन्तः, अश्रुपूर्णमुखाः तस्य पुरतः स्थिताः। तान् दुःखेन पीडितान्, अश्रुपूर्णलोचनान् दृष्ट्वा, धर्मात्मा रामः तान् पितेव पुत्रान्, मातरः इव च पुत्रान्, स्नेहेन आलिङ्गयामास। तत्र केचन स्नेहात् आलिङ्गिताः, केचन प्रणम्य समागताः, तेषु स्वबान्धवान् स्वजनांश्च रामः यथायोग्यम् मानयामास। तत्र तेषां महात्मनां क्रन्दनरवः भूमौ च व्योम्नि च गुहासु पर्वतेषु च दिशः सर्वाश्च नादयन्, मृदङ्गनिनादवत् प्रव्याहरत्। एवं श्रीमदयोध्याकाण्डस्य द्विशततमो द्वितीयोत्तरश्च सर्गः समाप्तः। ततः वसिष्ठः दशरथपत्नीः पुरतः स्थापयित्वा, रामदर्शनकाङ्क्षया तं देशं प्रति जगाम। राजपत्नीः शनैः मन्दाकिनीं प्रति प्रयान्त्यः, तत्र रामलक्ष्मणाभ्यां सेवितं पुण्यदेशं अपश्यन्। कौसल्या शुष्कमुखी, अश्रुपूर्णा, दुःखिता, सुमित्रां चान्याः च राजपत्नीः इदं दुःखितया वाचा अब्रवीत्—"एष स धर्मात्मनाम् पुण्यदेशः, ये निष्कलुषकर्माणः, राज्यात् च्युताः, दुःखिता वनवासिनः। अत्रैव, हे सुमित्रे, तव पुत्रः मम पुत्रस्य कृते नित्यं जलम् आनयति। तवापि कनिष्ठः पुत्रः किञ्चिदपि अनाचरणीयं न करोति; यत् यत् करोति, भ्रातुः कृते धर्मेण एव करोति। अद्यापि तव पुत्रः कष्टेभ्यः अनभिज्ञः सन्, अधमं कर्म न कुर्यात् यत् दुःखाय भवति।" ततः दक्षिणाभिमुखेषु कुशेषु, सा पत्युः त्यक्तमिङ्गुदीफलपिण्डं भूमौ अपश्यत्। रामेण पितुः शोककृते भूमौ स्थापितं तद् दृष्ट्वा, कौसल्या दशरथपत्नीः इदं वचनम् अब्रवीत्—"एष राघवेण स्वपितरं, इक्ष्वाकुवंशस्य नाथं, यथाविधि समर्पितं पश्यन्तु। देवोपमस्य तस्य राज्ञः, एतादृशं भोजनं न युक्तमिति मन्ये। चत्वारः समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं शासनवान् स महेन्द्रसमानः, स कथं केवलं इङ्गुदीफलपिण्डान् खादति? लोके किञ्चिदपि दुःखतरं नास्ति, यद् रामः धन्यः सन्, पित्रे केवलं इङ्गुदीफलमधु समर्पयति। रामेण पित्रे इङ्गुदीफलदानं दृष्ट्वा, मम हृदयम् दुःखेन न विदीर्यते किम्? खलु लोके यद् वाक्यं—यथा भोज्यं तथा देवता—सत्यमेव इति मन्ये।" एवमुक्त्वा, तस्याः सहधर्मचारिण्यः ताम् सान्त्वयन्त्यः, आश्रमे रामं स्वर्गात् पतितमिव देवं दृष्ट्वा। रामं भोगविरक्तं दृष्ट्वा, मातरः दुःखेन पीडिताः, उच्चैः रुरुदुः। रामः धर्मनिष्ठः, मातॄः सर्वाः पादौ स्पृष्ट्वा प्रणम्य, उत्तस्थौ। ताः स्त्रियः कोमलाङ्गुलिभिः, विस्तीर्णनेत्राः, रामस्य पृष्ठात् रजः स्नेहेन अपोहयन्ति स्म। सौमित्रिः अपि रामानुयायी, मातॄः दुःखिताः दृष्ट्वा, नमस्कृत्य अभिवाद्य, सान्त्वयामास। सर्वाः स्त्रियः लक्ष्मणं दशरथात्मजं, शुभलक्षणं, रामवत् एव स्नेहेन परिष्वज्य, तं चाभ्यनन्दन्। सीता अपि दुःखिता, मातॄणां पादौ स्पृष्ट्वा, अश्रुपूर्णलोचना तासां पुरतः स्थितवती। कौसल्या तां दुःखार्तां, कृशां, वनवासनया खिन्नां, आत्मजां इव परिष्वज्य, सान्त्वयामास—"कथं जनकस्य पुत्री, दशरथस्य स्नुषा, रामपत्नी, एषा सीता एकाकिनी वने दुःखानि प्राप्नोति? तव मुखं, आदित्येन शुष्कं, पद्मवत् शोषितं, कुमुदवत् क्लिष्टं, रजसा मलिनं सुवर्णमिव, वारिधारा आच्छन्नचन्द्रमिव, दृष्ट्वा दुःखेन मम हृदयं दह्यते। हे वैदेहि, तव मुखं दृष्ट्वा मम दुःखाग्निना हृदयं दग्धमिव, दारुणेन दुःखेन पीड्यते।" एवमत्र मातरि विलपन्त्यां, रामः भरताग्रजः वसिष्ठस्य पादौ स्पृष्ट्वा उपससार। इन्द्रः बृहस्पतिमिव, स रामः तेजस्वी, पुरोहितस्य वह्निसमानस्य पादौ स्पृष्ट्वा, तेन सह उपविवेश। ततः धर्मनिष्ठः भरतः, भ्रातरं ज्येष्ठं समीपस्थं, मन्त्रिभिः, पुरजनैः, सैनिकैः, धर्मज्ञैः जनैः परिवृतः, उपविवेश। एवं स्थिते, महाबलः भरतः अञ्जलिं कृत्वा, तेजस्विनं राघवं, ऋषिसमानं, समुपविश्य, इन्द्रः प्रजापतिमिव, दृष्टवान्। "किं वचनं भरतः अद्य राघवाय प्रणम्य वक्ष्यति?" इति तत्र सभायां महती जिज्ञासा अभवत्। तत्र सत्यव्रतः राघवः, महातेजाः लक्ष्मणः, धर्मात्मा भरतः, स्वबान्धवैः परिवृताः, त्रयः अग्निवत् ऋत्विग्भिः सहिताः, सभायां शोभन्ते स्म। एवं श्रीमदयोध्याकाण्डस्य त्रिशततमोत्तरश्च तृतीयः सर्गः समाप्तः।