तस्मिन् काले रथाङ्गा नट्यूहाः हंसाः कारण्डवाः प्लवाः कोकिलाः क्रौञ्चाश्च, भयाकुलाः विविधदिशः सञ्जग्मुः। तेन शब्देन व्याकुलाः पक्षिणः आकाशं व्याप्य विचरन्ति स्म, भूमौ च जनसमूहः संकुलः बभूव; तयोः आकाशभूतलयोः स्फूर्तिः तदा दृश्यते स्म। अथ सहसा जनाः रामं पुरुषर्षभं तेजस्विनं शत्रुनिबर्हणं भूमौ शुष्ककुशासनस्थं दृष्टवन्तः। ते जनाः कैकेयीं मन्थरया सह निन्दन्तः, अश्रुपूर्णमुखाः रामस्य समीपमुपेत्य तस्थुः। तेषां दुःखविमर्दितानां पुरुषाणां नेत्रयोः अश्रुपूरितयोः दृष्ट्वा धर्मात्मा रामः तान् आत्मजानिव पितेव, मातर इव च पुत्रान्, स्नेहेन परिष्वज्य समाश्वासयत्। तत्र केचन पुरुषान् स स्नेहेन आलिङ्ग्य, केचन अभिवाद्य, स्वजनबान्धवान् च सर्वान् यथार्हं पूजयामास। तत्र तेषां महात्मनाम् अश्रुविलपितध्वनिः भूम्यां च दिवि च गुहाशु पर्वतेषु च दिशः सर्वाः प्रतिनादयन्, दुन्दुभिनिःस्वनवद् गम्भीरः सदा श्रूयते स्म। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्विशततमद्वितीयोत्तरशततमः सर्गः वाल्मीकिना कृतौ महर्षेः रामायणे समाप्तः। ततः वसिष्ठः दशरथपत्नीः पुरतः स्थापयित्वा रामदर्शनकाङ्क्षया तत्र जगाम। राजपत्न्यः शनैः मन्दाकिनीं प्रति यान्त्यः, रामलक्ष्मणाभ्यां सेवितं पुण्यस्थानं तत्र ददृशुः। कौसल्या शुष्कवदना, अश्रुपूर्णलोचना, दुःखितया वाचा सुमित्रां राजपत्न्यश्च संबोधितवती—“एतत् तयोः पुण्यस्थानं, ये निष्कलुषकर्माणौ राज्यात् निष्कास्य, दुःखितौ वनं प्राप्तौ। अत्रैव, सुमित्रे, तव पुत्रः मम पुत्रस्य निमित्तं निरन्तरं जलं आनयति। तवापि कनिष्ठः पुत्रः न किञ्चिदपकारं कृतवान्; यत्करोति तत् सर्वं भ्रातुः हिताय धर्मेणैव करोति। अद्यापि तव पुत्रः, क्लेशानभ्यस्तः अपि, न किञ्चिदधर्म्यं दुःखदायकं कर्म आचरितुमर्हति।” सा च दक्षिणाभिमुखेषु कुशेषु भूमौ पतिं तेन त्यक्तमिङ्गुदीपिण्डं विशाललोचना ददर्श। रामेण पितुः शोककर्शितेन भूमौ निधाय यत् दृष्टं, तद् कौसल्या सर्वाः दशरथपत्नीः प्रति उवाच—“एतद् राघवेण महात्मना पित्रे, इक्ष्वाकुकुलाधिपाय, विधिवद् समर्पितं पश्यन्तु। देवसमं यस्य राज्ञः एष पिण्डः न युक्तः, यः सर्वान् भोगान् अनुभूय इदानीं केवलम् इङ्गुदीफलानि भक्षयति। पृथिव्याः चतुर्दिक् विजित्य महेन्द्रसमः राजा इदानीं केवलम् इङ्गुदीफलपिण्डं खादति, इति किमस्ति दुःखतरं? रामः धन्यः, स एव पित्रे इङ्गुदीफलमधु समर्पयति इति दृष्ट्वा, मम हृदयं शोकात् सहस्रधा न भिद्यते किम्? यथा भोजनं, तथा तस्य देवताः इति लोके प्रसिद्धं वचनं नूनम् एव सत्यम्।” तस्याः सहधर्मिण्यः ताम् एवं शोकसमाकुलां दृष्ट्वा, ताम् आश्वासयन्त्यः, आश्रममध्यगतं दिव्यं स्वर्गात् पतितमिव रामं दृष्ट्वाः। सर्वा मातरः दुःखपीडिताः, सर्वभोगपरित्यक्तं रामं विलपन्त्यः अश्रूणि मुमुचुः। रामः पुरुषर्षभः सत्यवाग्, सर्वा मातरः पादौ विनम्रः स्पृशन् उत्तस्थौ। ताः विशाललोचनाः स्निग्धसुपाणिभिः रामस्य पृष्ठात् रजः शनैः अपोह्य, तं परिष्वज्य अश्वासयन्। सौमित्रिः अपि, मातॄन् दुःखिताः दृष्ट्वा, रामानन्तरं सविनयम् अभिवाद्य, गाढेन स्नेहेन ताः प्रणम्य तिष्ठति। सर्वा स्त्रियः लक्ष्मणं दशरथसुतं, शुभलक्षणसमन्वितं, रामवत् एव स्नेहेन अलिङ्गन्। सीता अपि दुःखार्ता, मातृस्वासु पादौ स्पृष्ट्वा, अश्रुपूर्णलोचना तासां पुरतः स्थितवती। तां कौसल्या दुःखार्ता मातेव पुत्रीं स्नेहेन आलिङ्ग्य, वनवासक्लेशाद् कृशां दीनां सीतां सम्बोध्य उवाच—“कथमिदं, जनकस्य पुत्रि, दशरथस्य वधूः, रामस्य धर्मपत्नी, एकाकिन्या वनमध्ये तवेदं दुःखमुपपन्नम्? तव वदनं सूर्यतप्तं, पद्मवत् शुष्कं, रजसा मलिनं सुवर्णमिव, मेघेनावृतचन्द्रमिव, दृष्ट्वा मम हृदयं दह्यते। हे वैदेहि, तव वदनदर्शनात् मम दुःखाग्निः इव हृदयं दग्धुम् आरभते, दुःखश्च दैवसमुत्थितः मम चित्तं पीडयति।” एवं मातरं विलपन्तीं दृष्ट्वा रामः भरताग्रजः वसिष्ठस्य पादौ स्पृष्ट्वा उपेत्य तस्थौ। अथ रामः तेजस्वी समृद्धः, इन्द्र इव बृहस्पतेः समीपम्, पुरोहितस्य वह्निसमस्य पादौ विनम्रः स्पृष्ट्वा तेन सह उपविश्य स्थितः। तत्र धर्मनिष्ठः भरतः भ्रातुः समीपे मन्त्रिभिः, नगरश्रेष्ठिभिः, सेनया, धर्मज्ञैः च जनैः सहितः उपविष्टः। स बलवान् भरतः, अञ्जलिं कृत्वा, राघवं तेजसा युक्तं मुनिवत् स्फुरन्तं, इन्द्रः प्रजापतिमिव, सस्नेहम् अपश्यत्। “किं भरतः अद्य राघवाय प्रणम्य वदिष्यति?” इति महती उत्सुकता तत्र सभायाम् उत्पन्ना। तत्र राघवः सत्यनिष्ठः, महाबलः लक्ष्मणः, धर्मात्मा भरतः, स्वमित्रैः परिवृताः, त्रयः होत्रिवद् सभायाम् तेजसा विराजन्ते।