जनाः सर्वे, रामदर्शनकाङ्क्षिणः, तं चिरनिवासितमिव नवप्रव्राजितं रामं द्रष्टुम् उत्कण्ठिताः शीघ्रं तस्याश्रमं जग्मुः। भ्रातॄन् द्रष्टुम् उत्सुकाः ते विविधवाहनैः समागताः, अश्वचक्रनिनादेन सह शीघ्रं तत्र समुपेयुः। तैः वाहनैः, अश्वपदचक्रैश्च, भूमिः अभिहता, घनसंघर्षेण नभः यथा, महानिनादं व्यनदत्। तस्मिन्निनादे भीताः गजाः स्वशिशुभिः परिवृताः, गन्धं व्यपसरन्त्याः वायुम् पूरयन्तः, वनस्यान्यं देशं जग्मुः। तत्र वराहवृकयः, महिषाः, सर्पाः, वानराः, व्याघ्ररुष्यगवयाः, चित्रमृगैः सह, भीताः पलायन्ते स्म। रथाङ्गा, नाट्यूहाः, हंसाः, कारण्डवाः, प्लवाः, कोकिलाः, क्रौञ्चाश्च—एते पक्षिणः सन्त्रस्ताः दिशः दिशः प्रधाविताः। तस्मिन्निनादे व्याकुलाः पक्षिणः नभः पूरयन्ति, भूमिः च जनसमूहैः आपूर्या, तयोः क्षणे तदेव तेजस्वि सञ्जज्ञे। अथ सहसा जनाः पुरुषर्षभं रामं शत्रुनिर्जितं, तेजस्विनं, भूमौ तृणशयने उपविष्टं ददृशुः। तं समीपमुपेत्य, कैकेयीं मन्थरया सह निन्दन्तः, जनाः अश्रुपूर्णमुखाः तस्य पुरतः स्थिताः। तेषां पुरुषाणां, अश्रुपूर्णलोचनानां, शोकसन्तप्तानां, धर्मात्मा रामः तान् पितेव पुत्रान् मातेव च स्नेहेन परिष्वज्य, समाश्वासयत्। तत्र केचन तेन परिष्वक्ताः, केचन अभिवादिताः; स राजपुत्रः सर्वान् बान्धवान् सुहृदश्च यथायोग्यं पूजयामास। तत्र महात्मनाम् अश्रुविलापध्वनिः भूमिम् आकाशं च व्याप्य, गुहाशैलदिग्भ्यः निर्घोषमिव दुन्दुभीनां निनादमकरोत्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्विशततमो द्वितीयश्च सर्गः वाल्मीकिमुनेः प्राचीनस्य रामायणस्य समाप्तः। ततस् तत्र वसिष्ठः दशरथपत्नीः पुरतः स्थापयित्वा, रामदर्शनकाङ्क्षया तदाश्रमं प्रति प्रस्थितः। राजपत्नीः शनैः मन्दाकिनीं प्रति गच्छन्त्यः, तत्र रामलक्ष्मणाभ्यां सेवितं पुण्यस्थानं दृष्टवन्त्यः। कौसल्या, शुष्कमुखी, अश्रुपूर्णलोचना, सुमित्रां चान्याः च राजमहिषीः दुःखितया वाचा सम्बोधयत्— "एष तेषां पुण्यदेशः, येषां कर्मसु दोषो नास्ति, किन्तु राज्यात् अपवर्जिताः दुःखिताश्च, अरण्ये निवसन्ति। अत्रैव, हे सुमित्रे, तव पुत्रः निरन्तरं मम पुत्रस्य कृते जलम् आनयति। तवापि कनिष्ठः पुत्रः किञ्चिदपि नापराध्यति; यत् यत् करोति, भ्रातुः हितमेव धर्मेण करोति। अद्यापि तव पुत्रः, दुःखाननुभूतः अपि, अधमं कर्म, क्लेशकरं कर्म, त्यजेत्। दक्षिणाभिमुखेषु कुशेषु भूमौ, सापश्यत् पत्युः तेन त्यक्तमिङ्गुदीफलपिण्डं, विशाललोचना सा कौसल्या। तं भूमौ स्थितं रामेण पित्रर्थं दुःखसन्तप्तेन निक्षिप्तं दृष्ट्वा, सा कौसल्या सर्वाः दशरथपत्नीः उवाच— 'एष राघवेण महात्मने पित्रे, इक्ष्वाकुवंशपतये, विधिना दत्तः पिण्डः पश्यन्तु।' 'यस्मिन् राजा, देवैरिव महात्मा, सर्वान् भोगान् अनुभूतवान्, तस्मै इदं भोजनं न युक्तमिति मे मन्ये। चतुर्दिग्भ्यः पृथिवीं शासनं कृत्वा, महेन्द्रसदृशः, स लोकनाथः इदानीं केवलम् इङ्गुदीफलपिण्डं खादति। नूनं लोके दुःखतरं नास्ति यत् रामः, समृद्धः सन्, पित्रे केवलम् इङ्गुदीफलमधु ददाति। रामेण पित्रे इङ्गुदीपिण्डदानं दृष्ट्वा, मे हृदयम् दुःखेन सहस्रधा न भिद्यते किम्?' 'यथा पुरुषस्य भोजनं, तथा तस्य देवताः इति लोके यः श्रुतः वचनः, स मे साधु इव दृश्यते।' एवं तां दुःखार्तां सहधर्मिण्यः समाश्वासयन्ति स्म। आश्रमे च तं रामं दिव्यमिव स्वर्गात् पतितं दृष्ट्वा विस्मयमुपेयुः। समस्तसुखपरित्यक्तं रामं दृष्ट्वा, मातरः दुःखार्ताः उच्चैः अश्रूण्यवर्तयन्। रामः तु पुरुषसिंहः सत्यवादी, उत्थाय सर्वासां मातॄणां पादौ स्पृष्टवान्। ताः विशाललोचनाः स्निग्धमृदुलैः अङ्गुलिभिः, रामस्य पृष्ठात् रजः शनैः अपोह्यन्। सौमित्रिः अपि, सर्वाः मातरः दुःखार्ताः दृष्ट्वा, रामानन्तरं सस्नेहम् अभिवाद्य, प्रणम्य, ताः सन्तोषयत्। सर्वाः स्त्रियः लक्ष्मणं दशरथात्मजं, शुभलक्षणसमन्वितं, रामवत् एव स्नेहेन पर्यष्वजन्। सीता अपि दुःखिता, ताः मातरः पादौ स्पृष्ट्वा, अश्रुपूर्णलोचना, तेषां पुरतः तस्थौ। तां दुःखितां कौसल्या, मातेव पुत्रीं, परिष्वज्य, शोकसन्तप्तया वाचा उवाच— "कथं सीता, जनकस्य पुत्री, दशरथस्य सूनोः पत्नी, अरण्येऽस्मिन एकाकिनी, दुःखमिदं प्राप्ता? तव मुखं सूर्यतप्तं पद्ममिव, शुष्कं कुमुदमिव, रजसा मलिनं सुवर्णमिव, मेघैः छन्नं शशिनमिव, दृष्ट्वा— हे वैदेहि, तव मुखदर्शनात् दुःखाग्निना दग्धा, विपत्तिजन्येन शोकः हृदयम् व्याप्नोति।" एवं मातरि दुःखार्तायां भाषमाणायाम्, रामः भरताग्रजः वसिष्ठस्य पादौ उपसंपेदे।