तदा ते सर्वे जनाः समागताः समवदन्—"नूनं भरतः रामेण सह संमिलितः; एष महान् शब्दः तेषां मृतपितृव्यसनेन शोकात् जायते" इति। ततः सर्वे जनाः स्वगृहाणि परित्यज्य, एकदिशं शीघ्रं प्रस्थिताः, एकचित्ताः, स्वस्वस्थानं धावन्तः यथायोग्यं प्रययुः। केचित् अश्वैः ययुः, केचित् गजैः, केचित् सुविभूषितैः रथैः, अन्ये च, सौम्यरूपधारिणः, पादैः एव गच्छन्ति स्म। सर्वे जनाः रामदर्शनकाङ्क्षिणः, यः चिरनिष्क्रान्त इव तु स्वल्पकाले वनं गतः, त्वरया आश्रमं प्रति जग्मुः। भ्रातॄन् द्रष्टुकामाः ते जनाः, बहुविधानि वाहनानि समारुह्य, पादचक्रनिनादेन सह, तत्र शीघ्रं समुपाजग्मुः। तेषां वाहनैः, अश्वपादचक्रैः च, भूमिः सघोषं कम्पिता, मेघसंघाते यथा गगनं शब्दायमानं तद्वत्। तेन शब्देन भीताः गजाः, शिशुभिः परिवृताः, गन्धं वितन्वन्तः, अन्यं वनदेशं जग्मुः। तत्र शूकरशृगालगणाः, महिषाः, सर्पाः, कपयः, व्याघ्राः, वृषगवयाः, चित्रमृगैः सह, भीताः पलायिताः। रथाङ्गा, नाट्यूहाः, हंसाः, कारण्डवाः, प्लवाः, कोकिलपुंस्काः, क्रौञ्चाः च पक्षिणः, शब्देन उद्विग्नाः, दिशः दिशः विकीर्णाः। तेन शब्देन भीतानां पक्षिणां गगनं पूर्णम्, भूमिः जनसमूहेन आकुला; तस्मिन्न् क्षणे उभे अपि शोभमानम् इव आसीत्। अथ सहसा जनाः रामं दृष्टवन्तः—सिंहमिव नरश्रेष्ठं, तेजस्विनं, शत्रुभिः अजय्यम्, भूमौ समुपविष्टम्। तं समीपं गच्छन्तः, कैकेयीं मन्थरया सह निन्दन्तः, अश्रुपूर्णमुखाः तस्य पुरतः स्थितवन्तः। तान् पुरुषान्, अश्रुपूर्णलोचनान्, शोकसन्तप्तान् दृष्ट्वा, धर्मात्मा रामः तान् आत्मजानेव पितेव, मातरः इव पुत्रान्, आलिङ्गनं चकार। तत्र केचन आलिङ्गिताः, केचन अभिवादिताः; सः राजपुत्रः सर्वान् बान्धवान् सुहृदः च यथार्हं सम्मानितवान्। तत्र तेषां महात्मनाम् अश्रुविलपितध्वनिः, भूमिम् आकाशं च व्याप्य, गुहाशिखरदिशासु नित्यम् दुन्दुभिनाद इव प्रतिनिनाद्यते स्म। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्विशततमो द्वितीयोत्तरश्च सर्गः वाल्मीकिना प्राचीने महाकाव्ये रामायणे समाप्तः। ततः वसिष्ठः, दशरथस्य भार्याः पुरतः स्थाप्य, रामदर्शनकाङ्क्षया तत्र जगाम। राजपत्नीः शनैः मन्दाकिनीं प्रति यान्त्यः, रामलक्ष्मणाभ्यां सेवितं पुण्यस्थानं तत्र ददृशुः। कौसल्या, अश्रुपूर्णमुखी, शुष्कवदना, शोकार्तया, सुमित्रां चान्याः च राजमहिषीः सम्बोधितवती—"एषा सा पुण्यभूमिः येषां कर्मसु दोषो नास्ति, परित्यक्तराज्याः दुःखिता वनवासिनः। अत्रैव, हे सुमित्रे, तव पुत्रः मम पुत्रस्य कृते वारि अनवरतं आनयति। तव कनीयानपि पुत्रः किंचिदपि न दोषं कृतवान्; यत् यत् करोति, भ्रातरं प्रति धर्मेणैव करोति। अद्यापि तव पुत्रः, क्लेशानभिज्ञः अपि सन्, अधर्म्यं दुःखदं कर्म त्यजेत्।" दक्षिणाभिमुखेषु कुशेषु सा भूमौ दृष्टवती—पत्युः द्वारा त्यक्तं इङ्गुदीकणकपिण्डम्, विस्तीर्णेक्षणया। भूमौ तद् दृष्ट्वा, यत् रामः पितृशोकदुःखात् न्यवेशयत्, कौसल्या सर्वाः दशरथपत्नीः उवाच—"पश्यतैतत्, राघवेण स्वपितुः, इक्ष्वाकुवंशाधिपतेः, विधिवत् अर्पितम्। यस्य महिमान् देवानाम् इव, तस्मै नायं भोज्यः उचितः; सर्वान् भोगान् अनुभूय, कथं स राजा केवलम् इङ्गुदीफलपिण्डम् उपभुङ्क्ते? चतुर्दिशं पृथिवीं शासन्वान्, इन्द्रवत् महाबलः, कथं स जगतीपतिः इङ्गुदीफलपिण्डैः एव तृप्तिं प्राप्नोति? न किञ्चित् दुःखतरं मन्ये यत् रामः, धन्यः सन् अपि, पितरं प्रति केवलं इङ्गुदीफलमधु ददाति। रामेण पितरं प्रति इङ्गुदीकपिण्डदानं दृष्ट्वा, मम हृदयं शोकात् सहस्रधा न विदीर्यते किम्? खलु सत्यम् इदं लोके प्रवदन्ति—यथा भोज्यं पुरुषस्य, तथा तस्य देवताः।" एवम् दुःखार्ता कौसल्यां दृष्ट्वा, सहभार्याः तां सान्त्वयन्त्यः, आश्रमे रामं ददृशुः—स्वर्गात् पतितमिव देवम्। रामं सर्वभोगपरित्यक्तं दृष्ट्वा, मातरः शोकसंतप्ताः, उच्चैः अश्रूण्यपातयन्। रामः, पुरुषर्षभः, सत्यवाग्, उत्थाय सर्वासां मातॄणां पादौ स्पृष्टवान्। ताः विशाललोचना राजमहिष्यः, मृदुलैः कोमलैः अङ्गुलिभिः, रामस्य पृष्ठात् रजः सस्नेहम् अपोहन्। सौमित्रिरपि, सर्वाः मातरः दुःखिता इति दृष्ट्वा, रामानन्तरं सस्नेहम् अभिवाद्य, प्रीत्या ताः प्रणम्य स्थितवान्। सर्वाः स्त्रियः लक्ष्मणम् अपि, दशरथसुतं, शुभलक्षणम्, रामवत् एव अनुरागेण आलिङ्गितवन्त्यः। सीता अपि दुःखिता, मातॄणां पादौ स्पृष्ट्वा, अश्रुपूर्णलोचना तासां पुरतः स्थितवती। तां आलिङ्ग्य, दुःखार्ता कौसल्या जनकनन्दिनीं, दशरथस्य सूनुषां, रामपत्नीं, वनवासनया कृशां क्लिष्टां च, मातेव पुत्रीं सान्त्वयित्वा उवाच—"कथं सीता, विदेहराजसुता, दशरथस्य सूनुषा, रामपत्नी, अनेकेषु दुःखेषु, अत्र एकाकिनी वने स्थितवती?