यदा भरतस्य सेना: तस्मिन्नेव काले पितरं तीर्य जलं ददतां महात्मनां रुदितध्वनिं श्रुत्वा, भयाकुला अभवत्। तदा ते जनाः आप्यायन्तः इव प्रचलन्तः, “नूनं भरतः रामं समागतोऽस्ति; एष महान् ध्वनिः मृतपितरं शोकयन्ति,” इति आप्यायन्तः ऊचुः। ततः सर्वे जनाः स्वस्थानानि परित्यज्य, एकदिशं शीघ्रं प्रस्थिताः, एकाग्रचित्ताः स्वस्वस्थानं धावन्तः। केचित् अश्वैः, केचित् गजैः, केचित् शोभितरथैः, अन्ये च सुन्दराङ्गाः पद्भ्यः गच्छन्ति स्म। सर्वे जनाः रामं द्रष्टुम् उत्सुकाः, यः चिरकालप्रव्राजितः इव तदानीं वनं प्राप्तः, आश्रमं शीघ्रं जग्मुः। भ्रातृन् द्रष्टुम् उत्सुकाः, विविधयानैः समागताः, अश्वचक्राणां घोषेण तत्र शीघ्रं प्रस्थिताः। भूमिः बहुयानैः, अश्वचक्रैः, ताडिता, घोरनादेन निनादयन्ती आकाशे मेघसंघातेव शब्दयन्ती अभवत्। तस्मिन्नेव शब्दे भयभीता गजाः, स्वसन्तानैः परिवृताः, गन्धं विसृज्य, वनस्य अन्यं भागं ययुः। सूकरवृन्दाः, वृकाः, महिषाः, सर्पाः, कपिः, व्याघ्राः, अजाः, गवयाः, चित्तलाः च, समं पलायन्ति स्म। रथाङ्गा, नत्यूहा, हंसाः, कारण्डवाः, प्लवाः, कुक्कुटाः, क्रौञ्चाः च पक्षिणः, भयभीता, विविधदिशं विसृता अभवन्। तस्मिन शब्दे आकाशः पक्षिभिः पूर्णः, भूमिः जनैः आकुलः, तयोः समकालं शोभायमानं दृश्यते स्म। तदा सहसा जनाः रामं, पुरुषसिंहम्, शत्रुनिर्जितम्, भूमौ शून्ये उपविष्टम्, ददृशुः। तं समीपं गच्छन्तः, कैकेयीं मन्थरया सह निन्दन्तः, अश्रुपूर्णमुखाः तस्य पुरतः स्थिताः। रुदन्तं तान् पुरुषान् दृष्ट्वा, धर्मात्मा रामः तान् पितेव पुत्रान्, मातेव पुत्रीं, आलिङ्गनं चकार। तत्र केषांचित् आलिङ्गनं, केषांचित् अभिवादनं, स्वबान्धवान्, सहचारिणः, यथायोग्यं सम्मानयामास। तत्र महात्मनां रुदितध्वनिः, भूम्यां च आकाशे च गुहाशु, पर्वतेषु, सर्वदिशासु, मृदङ्गनिनादवत् अनुवर्तते स्म। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डस्य शतद्विसर्गः वाल्मीकिना प्राचीनं रामायणं समाप्तः। तदनन्तरं वसिष्ठः, दशरथस्य पत्नीन् पुरतः स्थाप्य, रामं द्रष्टुम् उत्सुकः तस्मिन स्थले प्रस्थितः। राजपत्नीः मन्दाकिनीं प्रति शनैः गच्छन्त्यः, तत्र रामलक्ष्मणयोः पावनस्थानं दृष्ट्वा। कौसल्या, शुष्कमुखी, अश्रुपूरिता, दुःखितया वाचा सुमित्रायै अन्याभ्यः च राजपत्नीभ्यः उवाच। “एष स्थानं तयोः, निर्दोषकर्मणोः, राज्यात् वनं निष्कासितयोः, दुःखितयोः। अत्र सुमित्रे, तव पुत्रः मम पुत्रार्थं जलं अनवरतं आनयति। तव कनिष्ठः पुत्रः अपि न किञ्चित् दोषमाचरति; यद् यत् करोति, भ्रातृस्नेहात् धर्मेण एव करोति। अद्यापि तव पुत्रः, दुःखानभ्यस्तः अपि, अधमं कर्म, दुःखप्रदं, त्यजेत्।” तत्र दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु, भूमौ, कौसल्या विशालाक्षी, पतिस्थं इङ्गुदीपिण्डं दृष्ट्वा। रामः पितृवियोगदुःखात् भूमौ यत् स्थापितवान्, तं दृष्ट्वा कौसल्या दशरथस्य पत्न्यः उवाच। “द्रष्टुम् एतत् राघवेण महात्मना पितरं, इक्ष्वाकुवंशस्य अधिपं, विधिवत् समर्पितम्। यस्य महात्मनः देवानां तुल्यं, तस्य इदं भोजनं न उचितं इति मे मन्यते। चतुर्दिकं भूमिं शासनं कृत्वा, महेन्द्रवत्, कatham् अधिपः केवलम् इङ्गुदीफलम्, पिण्डम् च भुङ्क्ते? लोके किञ्चित् दुःखतरं नास्ति, यत् रामः, समृद्धः, पितरं केवलम् इङ्गुदीफलम्, मधु च ददाति। रामः पितरं इङ्गुदीपिण्डं ददाति इति दृष्ट्वा, मम हृदयम् शोकात् सहस्रधा न विफलति कatham्? सत्यं, लोके यथा जनस्य भोजनम्, तथा तस्य देवता अपि, इति वचनम् इव मे प्रतीतिः।” ततः सहपत्नीः, कौसल्यां दुःखितां दृष्ट्वा, तां सान्त्वयन्त्यः, आश्रमे रामं दिव्यम्, दिवः पतितमिव, दृष्ट्वाः। रामं सर्वभोगपरित्यक्तम् दृष्ट्वा, मातरः दुःखात् उच्चैः अश्रूणि मुमुचुः। रामः, पुरुषसिंहः, सत्यवाच्, उत्थाय, सर्वमातृणां पादौ स्पृष्ट्वा प्रणम्य। तासां स्निग्धमृदुलाङ्गुलिभिः, विशालाक्ष्यः, रामस्य पृष्ठं धूलिं शमयन्ति स्म। सौमित्रिः अपि, मातरः दुःखिताः दृष्ट्वा, रामानन्तरं, सस्नेहं, यथाक्रमं प्रणम्य। सर्वाः स्त्रियः लक्ष्मणं दशरथस्य पुत्रं, शुभलक्षणं, रामवत् स्नेहं दर्शयन्ति स्म। सीता अपि, दुःखिता, मातृणां पादौ स्पृष्ट्वा, अश्रुपूर्णनेत्रा, पुरतः स्थितवती। कौसल्या, दुःखिता, मातृवत् सीतां आलिङ्ग्य, वनवासदुःखात् कृशां, शोकवशां, सम्बोधितवती। एवं सर्गः श्रीमद् रामायणस्य आयोध्याकाण्डे समाप्तः।