तेषां भ्रातृणां सहितायाः वैदेह्याः करुणरवात् पर्वते प्रतिध्वनिः उत्पन्नः, सिंहनादवत् ते विलपन्ति स्म। तेषां महात्मनाम् अश्रुपूर्णं जलाञ्जलिं पितुः कुर्वतां सुमहत् कलकलः श्रुत्वा भरतस्य सेनायाः भयम् आसीत्। ते च ऊचुः—“नूनम् भरतः रामं समागतः; एष महान् शब्दः तेषां मृतपितुः शोकात् जातः।” ततः सर्वे स्वशिबिराणि परित्यज्य, एकदिशं शीघ्रं जग्मुः, एकचित्ताः स्वस्थानानि अभिपेतुः। केचित् अश्वयानेन, केचित् गजैः, केचित् भूषितरथैः, अन्ये च कोमलाङ्गाः पादैः एव प्रययुः। सर्वे जनाः रामदर्शनकाङ्क्षिणः, यः चिरनिष्क्रान्त इव नव्यः, आश्रमं शीघ्रं जग्मुः। भ्रातरौ द्रष्टुं त्वरमाणाः, विविधयानेन सह, पादचक्रनिनादेन समागच्छन्। तया भूम्या, यानचक्रशब्दैः, अश्वखुराघातैः च, सुमहत् शब्दः उत्पन्नः, यथा मेघसंघाते नभः निनदति। तस्मिन् शब्दे भीताः गजाः, शिशुभिः परिवृताः, गन्धं विक्षिप्य, अन्यं वनदेशं जग्मुः। वराहवृकयः, महिषाः, सर्पाः, वानराः, व्याघ्राः, ऋक्षाः, गवयाः, चित्त्राः मृगाः च, सहसा पलायनं कृतवन्तः। रथाङ्गाः, नाट्यूहाः, हंसाः, कारण्डवाः, प्लवाः, कोकिलपुंसः, क्रौञ्चाः च, सर्वे पक्षिणः दिशो दिशः व्यपेत्य व्याकुलाः। तस्मिन् शब्दे भीताः, पक्षिणः आकाशं व्याप्य, भूमिः जनसमूहेन आकुला अभवत्; तयोः काले विभा अदृश्यत। अथ सहसा जनाः रामं दृष्टवन्तः—सिंहवत् पुरुषर्षभं, तेजस्विनं, शत्रुषु अजय्यम्, भूमौ शुष्के उपविष्टम्। तं समीपं गत्वा, कैकेयीं मन्थरया सह निन्दन्तः, अश्रुपूर्णमुखाः तस्थुः। तेषां पुरुषाणां, अश्रुपूर्णलोचनानां, शोकसंविग्नानां दर्शनं कृत्वा, धर्मात्मा रामः तान् पितेव पुत्रान्, मातेव च बालान्, आलिङ्गनं कृतवान्। तत्र केचित् आलिङ्गिताः, अन्ये अभिवादिताः; स राजपुत्रः, स्वबान्धवान् समागतान्, यथायोग्यं पूजयामास। तत्र तेषां महात्मनाम् आर्तस्वनः, भूमिम् आकाशं च व्याप्त्वा, गुहाशिखरदिक् सर्वत्र वादित्रध्वनिवद् प्रतिनिनादः अभवत्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्विशततमद्वितीयः सर्गः वाल्मीकिना कृतौ प्राचीनरमायणे समाप्तः। ततः वसिष्ठः दशरथपत्नीः पुरतः स्थाप्य, रामदर्शनाभिलाषी तत्र प्रस्थितवान्। राजपत्नीः शनैः मन्दाकिनीं प्रति गच्छन्त्यः, रामलक्ष्मणाभ्यां सेवितं पुण्यदेशं दृष्टवन्त्यः। कौसल्या, शुष्काननाः, अश्रुपूर्णलोचना, दुःखिता सुमित्राम् अन्याश्च राजमहिष्यः उवाच। “एष स धर्मिष्ठयोः, निरपराधयोः, राज्यात् वनवासाय निष्कासितयोः, दुःखितयोः पुण्यदेशः। अत्र, हे सुमित्रे, तव पुत्रः मम पुत्रस्य कृते, नित्यं जलम् आनयति श्रमं विना। तवापि कनिष्ठः पुत्रः किञ्चित् दोषं न कृतवान्; यत् यत् करोति, तत् भ्रातरं प्रति धर्मेणैव करोति। अद्यापि, तव पुत्रः, क्लेशेऽनभ्यस्तः अपि, अधर्मं दुःखजनकं कर्म परित्यजेत्।” दक्षिणाभिमुखेषु कुशेषु, सा भूमौ पतिविरचितम् इङ्गुदीकृतपिण्डम्, विशाललोचना दृष्टवती। रामेण पितुः शोकात् भूमौ संस्थापितं तद् दृष्ट्वा, कौसल्या सर्वाः दशरथपत्नीः उवाच—“पश्यतैतत् राघवेण महात्मने, इक्ष्वाकुवंशाधिपाय, विधिवत् समर्पितम्। यस्य महात्मनः स्वर्गीयतुल्यस्य, एष भोजनः न उचितः, यः सर्वान् भोगान् अनुभूतवान्। पृथिव्यां चतुर्दिक् विजित्य, महेन्द्रवत् राज्यं कृत्वा, स जगत्पतिः किमर्थम् इङ्गुदीफलपिण्डैः एव तृप्तिम् अधुनापि प्राप्नोति? नूनम्, रामस्य समृद्धस्य, पितुः कृते इङ्गुदीफलमधु समर्पणात्, इदं दुःखम् अतिवेदना मम नास्ति। रामेण पितुः इङ्गुदीपिण्डप्रदानं दृष्ट्वा, मम हृदयम् शोकात् शतम् अंशानि न भज्यते किम्? सत्यं, लोके यद् वचनम् अस्ति—‘यद्यद् भोज्यं तस्य तस्य देवता’ इति तत् मम युक्तं प्रतिभाति।” ततः सहधर्मिण्यः ताम् अतिदुःखिताम् आलिङ्ग्य सान्त्वयामासुः, आश्रमे च रामं स्वर्गात् पतितमिव देवम् अपश्यन्। तं भोगरहितं रामं दृष्ट्वा, मातरः शोकात् आर्तस्वरेण अश्रूणि मुमुचुः। रामः तु पुरुषर्षभः, सत्यवादी, उत्थाय सर्वासां मातृणां पादौ स्पृष्टवान्। ताः विशाललोचनाः, कोमलाङ्गुलिभिः, रामस्य पृष्ठात् रजः सौम्येन मार्जयामासुः। सौमित्रिः अपि, मातॄन् दुःखितान् दृष्ट्वा, रामानन्तरम्, सविनयं प्रणम्य, स्नेहपूर्वम् अवन्दत। ताः सर्वाः दशरथसुतं लक्ष्मणं, शुभलक्षणं, रामवत् एव स्नेहेन पश्यन्त्यः। सीता अपि दुःखिता, मातृष्वसृणां पादौ स्पृष्ट्वा, अश्रुपूर्णलोचना, तासां पुरतः स्थितवती।