रामः भ्रातृभिः सह पावनं निर्मलं शीघ्रप्रवाहं तीरं मंडाकिन्याः प्राप्तवान्। तत्र ते राज्ञे समर्पयन्तः जलं प्रक्षिप्य, "इदम् ते, हे राजन्," इति अब्रुवन्। ततो भूमिपतिः हस्तयोः अञ्जलिं कृत्वा, दक्षिणां दिशं अभिमुख्य, अश्रूणि स्रवयन्, इदं वचनं उवाच— "हे नृपश्रेष्ठ, एतत् निर्मलं जलं मया अद्य समर्पितम्, तव पितृलोकगतस्य अव्यभिचारि यथाप्राप्तम् अस्तु।" राघवः भ्रातृभिः सह तीरं पारं कृत्वा, पितरं तर्पयन् जलं प्रादात्। ततो दुःखसन्तप्तः रामः, शोकमग्नः, शमीकर्ष्णमूलान्नं यवकृतं च पिष्टं दर्भशय्यायाम् स्थापयित्वा, अश्रूणि स्रवयन्, इदं वचनं उवाच— "हे महा नृप, तुष्टः भव, एतत् भुङ्क्ष्व, यतः वयं अप्य अन्नहीनाः स्मः। यथा जनः अन्नं भुङ्क्ते, तथा पितृणां तर्पणं भवति।" ततः पुरुषसिंहः तं मार्गं पुनः नदीतटात् आरुह्य, रम्यं पर्वतशिखरं अगच्छत्। तत्र भूमिपतिः पत्रशालाद्वारं प्राप्त्वा, भरतम् लक्ष्मणं च बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, अश्रूणि स्रवयन्। तेषां रुदितध्वनिः पर्वते प्रतिध्वनितः, भ्रातृभिः वैदेह्या सह सिंहनादवत् विलपन्तः। तेषां तर्पणकाले रुदितनिनादं श्रुत्वा, भरतस्य सेनायः भयम् अभवत्। ते अब्रुवन्— "नूनं भरतः रामम् समागतम्; एष महान् शब्दः मृतपितरि शोकात् उत्पन्नः।" ततः सर्वे स्वस्थानानि त्यक्त्वा, एकदिशं शीघ्रं अभ्यगच्छन्, एकैकः स्वस्थानं गच्छन्। केचित् अश्वैः, केचित् गजैः, केचित् रथैः भूषितैः, केचित् पद्भ्यां सुन्दरसर्वाङ्गैः तत्र अगच्छन्। सर्वे जनाः रामं द्रष्टुम् उत्सुकाः, यः दीर्घकालं वनवासाय नीतः, त्वरया आश्रमं प्राप्नुवन्। भ्रातृदर्शनाय उत्सुकाः, विविधयानैः एकत्र, अश्वचक्रनिनादैः त्वरितम् तत्र आगच्छन्। भूमिः अश्वचक्रैः ताडिता, घूर्णमाननिनादेन आकाशं मेघसंघातवत् निनदितम्। तत्र शब्देन भयभीताः गजाः शिशुभिः परिवृताः, गन्धं वितरन्तः, अन्यं वनभागं गच्छन्। वराहः, वृकाः, महिषाः, सर्पाः, कपिः, व्याघ्राः, गौरः, गवयः, मृगैः सह पलायिताः। रथाङ्गा, नत्यूहा, हंसाः, कारण्डवाः, प्लवाः, कोकिलाः, क्रौञ्चाः च पक्षिणः, शब्देन भयभीताः, विविधदिशं विसारिताः। तेन शब्देन आकाशः पक्षिभिः पूर्णः, भूमिः जनैः आकीर्णा, तद्वेलायां उज्ज्वलिते। ततः सहसा, जनाः रामं पुरुषसिंहं, शत्रुनिर्जितं, भूमौ उपविष्टं दृष्ट्वा, कैकेयीं मन्थरया सह निन्दन्तः, अश्रुपूर्णमुखैः तस्य सम्मुखम् स्थिताः। तेषां अश्रुपूर्णनेत्रान् दुःखसन्तप्तान् दृष्ट्वा, धर्मात्मा रामः तान् पुत्रवत्, मातृवत् आलिङ्ग्य। तत्र केचित् आलिङ्गिताः, केचित् अभिवादिताः; रामः स्वबान्धवान्, सभ्रातृगणान्, यथायोग्यं सम्मानितवान्। तत्र तेषां महात्मनाम् रुदितनिनादः, भूम्यां आकाशे च गुहाशु, पर्वतेषु, सर्वदिशासु, मृदङ्गध्वनिवत् प्रतिध्वनितः। इत्यायोध्याकाण्डे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृतौ द्विशततमसर्गः समाप्तः। ततः वसिष्ठः दशरथस्य पत्नीः पुरस्कृत्य, रामदर्शनाय त्वरया तत्र अगच्छत्। राजपत्नीः शनैः मंडाकिन्याः तीरं प्रति गच्छन्त्यः, तत्र रामलक्ष्मणयोः सेवनं पवित्रं देशं दृष्ट्वा। कौसल्या, शुष्कमुखी अश्रुपूर्णनेत्रा, सुमित्रां अन्याः च राजपत्नीः शोकसन्तप्तया वाचा अब्रवीत्— "एषा तेषां पवित्रभूमिः, यः निष्कलुषकर्मा अपि, राज्यात् वञ्चितः, दुःखितः, वनवासाय नीतः।" "इतः सुमित्रे, तव पुत्रः निरन्तरं मम पुत्रस्य कृते जलम् आनयति। तव कनिष्ठः अपि दोषरहितः; यत् सर्वं करोति, धर्मेन भ्रातृहिताय करोति। अद्यापि तव पुत्रः, दुःखान्यनुभवः अपि, अधर्मं, निन्द्यं कर्म त्यजेत्।" दर्भस्य दक्षिणाभिमुख्याग्रेषु, भूमौ, पतिसंविद्धमिंगुदीपिष्टं दृष्ट्वा, कौसल्या विस्तीर्णनेत्रा। रामः पितृशोकात् भूमौ यत् स्थापितवान्, तद् दृष्ट्वा कौसल्या दशरथपत्नीः अब्रवीत्— "पश्यत, राघवेण महात्मना पितरं तर्पितम्, इक्ष्वाकुवंशस्य नृपं, विधिवत् समर्पितम्।" "यः राजा देवसदृशः, तस्य एतदन्नं न उचितं, सदा सुखान् उपभुक्त्वा। भूमिं चत्वारः समासाद्य, महेन्द्रवत्, कथं नृपतिः इदानीं मिंगुदीफलपिष्टं भुङ्क्ते।" "नूनं लोके दुःखतरं न अस्ति, यत् रामः समृद्धः, पितरं केवलं मिंगुदीफलमधु समर्पयति।" "रामः पितरं मिंगुदीपिष्टं ददाति, तत् दृष्ट्वा, मम हृदयं शोकात् सहस्रधा न भिद्यते किम्?