ते महात्मानः कष्टेन रम्यां मन्दाकिनीं नदीं प्राप्तवन्तः, यस्याः तटाः सदा पुष्पितवनैः शोभिताः आसन्। तत्र त्वरितवाहिनीं, पवित्रां, निर्मलां च तीर्थस्थलीं सम्प्राप्त्य, 'राजन्, इदं ते अस्तु' इति जलं तत्र प्राक्षिपन्। भूमिपतिः तु हस्तौ संयोज्य, जलपूर्णौ कृत्वा, दक्षिणां दिशं अभिमुख्य, अश्रूणि स्रवयन्, इदं वचनम् उवाच— 'राजर्षे, इदं निर्मलं, शुद्धं, अव्ययम् जलं, मया अद्य यत् अर्पितम्, तव पितृलोकगतम् त्वां प्राप्नुयात्।' ततः राघवः, मन्दाकिन्याः तटात् पुनः सम्प्रत्यागतः, भ्रातृभिः सह पितुः तर्पणं कृतवान्। तत्र, दरभस्य शय्यायाम्, जाजलि-यव-चूर्णस्य पिण्डान् स्थापयित्वा, रामः, शोकातिरेकात् अश्रूणि स्रवयन्, इदं वचनम् उवाच— 'महाबाहो, अन्नं यत् अस्माभिः अर्पितम्, तत् त्वया प्रीत्या स्वीकृतम् अस्तु; यथा जनः स्वयं खादति, तथा पितृभ्यः अर्पितम् अन्नम्।' ततः स नरश्रेष्ठः, तेनैव पथेन नदीतटात् पुनः पर्वतस्य रम्यं शिखरं आरोहति। भूमिपतिः तु पत्रशालायाः द्वारं प्राप्त्वा, भरतं लक्ष्मणं च बाहुभिः आलिङ्गितवान्। तेषां रुदितस्वनात् पर्वते प्रतिध्वनिः उत्पन्नः, भ्रातृभिः वैदेह्याः सह सिंहनादवत् विलपन्ति स्म। तत् तर्पणकाले महात्मनां रुदितस्वनं श्रुत्वा, भरतस्य सैनिकाः भयाकुलाः अभवन्। ते च 'नूनं भरतः रामं प्राप्तः; एष महान् स्वनः मृतपितुः शोकात् उत्पन्नः' इति वदन्तः। ततः सर्वे स्वस्थानानि त्यक्त्वा, एकदिशं शीघ्रं अभ्यगच्छन्, मनः संयुताः, प्रत्येकः स्वस्थानं धावन्। केचित् अश्वैः, अन्ये गजैः, अन्ये सुविभूषितरथैः, केचित् सुन्दराकृतयः पद्भ्यः गतवन्तः। सर्वे जनाः, रामं द्रष्टुम् उत्सुकाः, यः चिरकालवत् वनवासाय गतः, शीघ्रं आश्रमं अभ्यगच्छन्। भ्रातृन् द्रष्टुम् उत्सुकाः, विविधवाहनैः समागताः, अश्वचक्रध्वनिसमाकुलाः शीघ्रं तत्र आगच्छन्। भूमिः बहुवाहनैर् अश्वचक्रैः अभिहता, घनसंघातसमः महान् स्वनः उत्पन्नः। तेन स्वनात् भयभीता गजाः, शिशुभिः परिवृता, गन्धं वितरन्त्यः, अन्यं वनभागं गच्छन्ति स्म। सूकर-शृगाल-रुरु-महिष-भुजङ्ग-वानर-व्याघ्र-अरुण-गवयाः च, चित्रमृगैः सह, एकत्र पलायिताः। रथाङ्गा, नत्यूहा, हंसाः, कारण्डवाः, प्लवाः, कोकिलाः, क्रौञ्चाः च पक्षिणः, तेन स्वनात् व्याकुलाः, विविधदिशं प्रस्थिताः। तेन स्वनात् आकाशः पक्षिभिः, भूमिः जनैः आकुला, तस्मिन् क्षणे शोभिता। ततः सहसा जनाः रामं दृष्टवन्तः, नरश्रेष्ठं, शत्रुनिर्जितम्, भूमौ उपविष्टम्। रामं समीपं गत्वा, कैकेयीं मन्थरां च गर्हयन्तः, अश्रुपूर्णमुखाः तस्थुः। तान् पुरुषान्, अश्रुपूर्णनेत्रान्, शोकवशान् दृष्ट्वा, धर्मात्मा रामः तान् पितेव पुत्रान्, मातेव पुत्रान् आलिङ्गितवान्। तत्र केचन आलिङ्गिताः, अन्ये अभिवादिताः; रामः, स्वसम्बन्धिभिः, सखिभिः च, यथायोग्यं सम्मानं कृतवान्। तत्र महात्मनां रुदितस्वनः, भूम्यां, आकाशे च, गुहाशु, पर्वतेषु, सर्वदिशासु, नगाढनादवत् निनादितः। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डस्य द्विशततमो द्वितीयश्च सर्गः वाल्मीकिमुनिना रचिता रामायणे समाप्तः। ततः वसिष्ठः, दशरथस्य पत्नीन् पुरस्कृत्य, रामं द्रष्टुम् उत्सुकः, तत्र अगच्छत्। राजपत्न्यः शनैः मन्दाकिन्याः तटं प्रति गच्छन्त्यः, तत्र राम-लक्ष्मणयोः उपयुक्तं पवित्रस्थलं दृष्टवन्तः। कौसल्या, शुष्कमुखी, अश्रुपूर्णनेत्रा, सुमित्रायै अन्याभ्यः च राजपत्नीभ्यः शोकपूर्णं वचनम् उवाच— 'एषा तेषां पवित्रस्थली, यः निष्कलुषकर्मणः, राज्यात् निष्कास्य, वनवासाय पीडिताः। अत्र, सुमित्रे, तव पुत्रः सदा मम पुत्रस्यार्थे जलम् आनयति। तव कनिष्ठः पुत्रः अपि न किंचित् दोषं कृतवान्; सर्वं यत् करोति, धर्मेन भ्रातुः हिताय। अद्यापि तव पुत्रः, दुःखमवस्थायाम् अपि, अधर्मं कर्म त्यजेत्, यः दुःखदायकः। तत्र दक्षिणाभिमुखे दरभस्य पत्रे, भूमौ, पतिस्थं इङ्गुदिपिण्डं दृष्टवती कौसल्या। तं भूमौ रामेण, पितुः शोकात् स्थापितं दृष्ट्वा, कौसल्या दशरथपत्नीभ्यः इदं उवाच— 'पश्यत, राघवेण महात्मने पितुः, इक्ष्वाकुवंशस्य स्वामिनः, अर्पितम्; यथा विधिना राघवः अर्पितवान्। यस्य महात्मनः देवोपमस्य, मम मतम्, इदं अन्नं उचितं नास्ति, यः सर्वान् भोगान् उपभुक्तवान्। पृथिव्याः चतुर्दिक् अधिपः, महेन्द्रवत्, कथं भूमिपतिः केवलम् इङ्गुदिफलानि पिण्डानि च खादति? न किञ्चित् दुःखतरं लोके मम दृश्यते, यत् रामः, समृद्धः, पितुः केवलम् इङ्गुदिफलानि मधु च अर्पयति।