सुमन्त्रः राजपुत्रैः सह राघवम् आश्वास्य शुभायाः मन्दाकिन्याः तटं प्रति अवतरयितुम् उपकृतवान्। तदनन्तरं ते महात्मानः कष्टेन रम्यायाः मन्दाकिन्याः तटं प्राप्तवन्तः, यस्याः तटाः सदा पुष्पितवनैः शोभिताः आसन्। तत्र त्वरया प्रवहमानस्य निर्मलस्य शुद्धस्य च जलस्य तीर्थे आगत्य, 'एतत् ते राजन्' इति जलं उदकं च तत्र प्राक्षिपन्। ततः भूमिपतिः दक्षिणदिशं प्रति मुखं कृत्वा, हस्तयोः अञ्जलिं कृत्वा जलं गृहीत्वा, विलपन् इदं वचनम् उवाच— 'राजर्षे, एषा शुद्धा अव्यभिचारिणी या मया अद्य दत्ता, सा तव पितृलोकं गतस्य तव प्रतिपद्यताम्।' ततः राघवः भ्रातृभिः सह मन्दाकिन्याः तटात् पुनः आगत्य, पितुः उदकं विधिवत् अर्पितवान्। दर्भणां शय्यायाम् वर्तुलैः यवाङ्कूरैः च मिश्रितैः पिष्टैः कृतं पिण्डं स्थापयित्वा, रामः शोकसमाकुलः अश्रुपूर्णः वचनम् उवाच— 'महान् नृपः, प्रसन्नः एतत् भुङ्क्ष्व, यतः वयं उचितं भोजनं न लभामः; यथा जनः यत् खादति, तथा तस्य पितृभ्यः दत्तं भोजनम्।' ततः पुरुषसिंहः तेनैव मार्गेण मन्दाकिन्याः तटात् पुनः गत्वा, रम्यं पर्वतस्य शिखरं आरोहितवान्। तत्र भूमिपतिः पत्रशालायाः द्वारं प्राप्त्वा, भरतं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां आलिङ्गितवान्। तेषां रुदितस्वनात् पर्वते प्रतिध्वनिः उत्पन्ना, यथा सिंहाः गर्जन्ति, तथा भ्रातरः वैदेह्या सह विलपन्तः आसन्। तेषां तु महात्मनाम् पितुः उदकं कुर्वतां रुदितस्वनं श्रुत्वा, भरतस्य सैनिकाः भयाकुलाः अभवन्। ते ऊचुः— 'नूनम् भरतः रामम् प्राप्तवान्; एष महान् शब्दः मृतपितुः शोकात् उत्पन्नः।' ततः सर्वे स्वस्थानानि त्यक्त्वा, एकस्मिन्नेव दिशि शीघ्रं धावन्तः, मनसः एकत्वेन, स्वस्वं स्थानम् अपि प्राप्तवन्तः। कश्चित् अश्वैः, अन्ये गजैः, अन्ये सुसज्जितैः रथैः, अन्ये च पदातयः सुकुमाराः तत्र गतवन्तः। सर्वे जनाः रामं द्रष्टुम् उत्सुकाः, यः अद्य निर्वासितः दीर्घकालवत् इव, शीघ्रं आश्रमं प्रति अगच्छन्। भ्रातृन् द्रष्टुम् उत्सुकाः, विविधैः वाहनैः सह, अश्वचक्रनिनादेन तत्र समागतवन्तः। तद् भूमिः बहुवाहनैः, अश्वपदचक्रैः च आहतः, घनानां संगमे आकाशः इव, महान् शब्दः उत्पन्नः। तस्मात् शब्दात् भयभीताः गजाः शिशुभिः परिवृताः, गन्धं प्रसर्य, वनस्य अन्यं भागं गतवन्तः। सूकराः, वृकाः, महिषाः, सर्पाः, कपयः, व्याघ्राः, अजः, गवयाः, चित्त्रशृगालाः च, सर्वे मृगाः सह पलायितवन्तः। रथाङ्गाः, नाट्यूहाः, हंसाः, कारण्डवाः, प्लवाः, कोकिलाः, क्रौञ्चाः च, पक्षिणः सर्वे भयात् विविधदिशं विहाय पलायितवन्तः। तस्मात् शब्दात् आकाशः पक्षिभिः पूरितः, भूमिः जनैः आकुलिता, तयोः सौम्यः शोभा तस्मिन्क्षणे अभवत्। ततः सहसा जनाः रामं पुरुषसिंहं, शत्रुनिर्जितम्, भूशयने स्थितम्, ददृशुः। रामम् उपगम्य, जनाः कैकेयीं मन्थरां च निन्दन्तः, अश्रुपूर्णमुखैः तस्य समीपं स्थितवन्तः। तान् पुरुषान् अश्रुपूर्णनेत्रान् दुःखसमाकुलान् दृष्ट्वा, धर्मात्मा रामः पितेव पुत्रान्, मातेव च बालान्, आलिङ्गितवान्। तत्र काञ्चनं पुरुषं आलिङ्गितवान्, अन्यं अभिवादितवान्; सर्वान् स्वबन्धून् स्वमित्रान् च यथायोग्यं सम्मानितवान्। तत्र महात्मनाम् रुदितस्वनः भूम्यां च आकाशे च गुहाशु पर्वतेषु च सर्वदिशासु नित्यम् ध्वनितवान्, मृदङ्गनिनादः इव। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डस्य द्विशततमः द्वितीयः सर्गः वाल्मीकिमुनिना प्राचीनः रामायणः समाप्तः। ततः वसिष्ठः दशरथस्य पत्नीन् पुरस्कृत्य, रामं द्रष्टुम् उत्सुकः, तत्र गच्छन्। राजपत्न्यः शनैः मन्दाकिन्याः तटं प्रति गच्छन्त्यः, तत्र रामलक्ष्मणयोः उपासितं पावनं स्थलं ददृशुः। कौसल्या, शुष्कमुखी अश्रुपूर्णा, सुमित्रां अन्याः राजपत्नीः च दुःखितया वाचा उवाच— 'एषा तेषां पावनभूमिः, यथा निष्कलुषाः कर्मणा, तथापि राज्यात् वनवासाय निक्षिप्ताः दुःखिता च।' 'अस्मात् स्थलात्, सुमित्रे, तव पुत्रः सदा मम पुत्रस्य कृते जलम् आनयति। तव कनिष्ठः पुत्रः अपि न किञ्चित् दोष्यं कृतवान्; यत् किमपि करोति, भ्रातुः कृते धर्मेणैव करोति।' 'अद्यापि तव पुत्रः, दुःखानन्यः, अधर्मं वा क्लेशजनकं कर्म त्यजेत्।' तत्र दक्षिणाभिमुखेषु दर्भेषु, भूमौ, कौसल्या विशालाक्ष्या, पतिस्थं इङ्गुदिपिण्डं ददृशुः। रामेण पितृशोकात् भूमौ स्थापितं तद् दृष्ट्वा, कौसल्या दशरथस्य पत्न्यः सर्वासु उवाच— 'एतत् राघवेण स्वपितरं महात्मानं इक्ष्वाकुवंशस्य नृपं विधिवत् दत्तम्।' 'तस्य राज्ञः, देवसमानस्य, एतत् भोजनं नु उचितम् न इति मे मन्ये, यः सर्वसुखानि भुक्त्वा।' 'यः भूमिं चत्वारः दिशः अधिपत्य, महेन्द्रवत्, स नृपः कथं केवलं इङ्गुदिफलानि पिष्टपिण्डानि च खादति?