सीता, या पितृश्वसुरः राजा दिवं गत इति श्रुत्वा, अश्रुपूर्णलोचना बभूव, सा पतिं द्रष्टुं न अशक्नोत्। तदा रामः, स्वयमपि शोकसन्तप्तः, रुदतीं जनकात्मजान् सान्त्वयित्वा, शोकार्ताय भ्रात्रे लक्ष्मणाय इदं वाक्यम् अब्रवीत्— "इङ्गुदीपिष्टकं समानीय, चीरं चोपरिधानाय, महात्मनः पितुः जलकर्म कर्तुं गमिष्यामि।" रामः पुनः अवदत्— "सीता अग्रे गच्छतु, त्वं तस्याः पार्श्वे गच्छ, अहं पृष्ठतः अनुगच्छामि; अयं मार्गः अतीव कठिनः।" ततः सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः, स्वात्मन्यवस्थितचित्तः, शान्तः, सौम्यः, रामे भक्तिपरायणः, महाबुद्धिः, तयोः सदा सेवकः, सम्यक्संयतः, तत्र सन्न्यवर्तत। सुमन्त्रः अपि राजकुमारैः सहितः, राघवम् आश्वास्य, शुभायाः मन्दाकिन्याः तटं प्रति सानुगः अनयत्। ते महात्मानः, शोचन्तः अपि, सुमधुरफलवनैः सदा शोभितायाः रमणीयायाः मन्दाकिन्याः तटं कष्टेन प्राप्नुवन्। ते शीघ्रगामिनीं निर्मलां पवित्रां चाप्लुतां तटाकमविलग्नां वीक्ष्य, तत्र 'इदं ते, राजन्, भवतु' इति जलं पितुः प्रति सिञ्चन्तः। भूमिपालः रामः, अञ्जलिं कृत्वा, दक्षिणां दिशं प्रति अन्ववर्त्य, अश्रुपूर्णः, इदं वचनम् उवाच— "राजर्षिसिंह, मया अद्य समर्पितं शुद्धं नित्यं जलं त्वां पितॄणां लोकं गतं प्राप्नुयात्।" राघवः भ्रातृभिः सह मन्दाकिन्याः तटात् पुनः प्रतिगम्य, पितुः जलकर्म अकरोत्। तत्र रामः, दर्भशय्यायां जम्बूपिष्टयवपिण्डान् स्थापयित्वा, शोकेन संतप्तः, अश्रुपातनं कुर्वन्, इदं वचनम् अवदत्— "महाबाहो राजन्, अनेन सन्तुष्टः भव, वयं हि अल्पाहाराः स्मः; यथा पुरुषः स्वयं भुङ्क्ते, तथा पितृभ्यः अपि तदन्नं ददाति।" ततः स नरशार्दूलः, तेनैव मार्गेण नदीतीरात् पुनः गच्छन्, शैलस्य रम्यं शिखरं आरोहत्। तत्र रामः, पत्रशालायाः द्वारं प्राप्त्वा, भरतं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां परिष्वज्य, स्निग्धं समाश्लिष्य, शोकार्तः बभूव। तेषां भ्रातॄणां च वैदेह्याः च रुदितनिनादेन पर्वताः प्रतिध्वनिं चक्रुः, सिंहनादवत् सम्प्रदिशन्तः। तत् करुणरवम्, पितुः जलकर्मकाले महात्मनां रुदनध्वनिं श्रुत्वा, भरतस्य सैनिका भयभीता अभवन्। ते ऊचुः— "नूनं भरतः रामेण समागतः; एष महान् ध्वनिः मृतपितुः शोकात् जातः।" तदा सर्वे स्वशिबिरात् निर्गत्य, एकदिशं शीघ्रं प्रजग्मुः, एकैकः स्वस्थानं प्रति धावन्। केचित् अश्वैः, अन्ये गजैः, केचिद् भूषणयुक्तैः रथैः, अन्ये शरीरसौम्याः पादैः एव ययुः। सर्वे जनाः, रामदर्शनलालसाः, चिरनिष्कासितमिव त्वरया आश्रमं प्रति जग्मुः। भ्रातॄन् द्रष्टुम् उत्सुकाः, नानावाहनैः, शब्देन चक्रपदघोषेण, शीघ्रं तत्र समागच्छन्। भूमिः तत्र, बहुवाहनैः, पदैः च, चक्रैः च, आहताः, मेघसंघातकाले नभ इव, महाशब्देन निनदितवती। तेन शब्देन भीता गजानां गणाः, शिशुभिः परिवृताः, गन्धं विसृज्य, अन्यं वनदेशं प्रति जग्मुः। सूकरा व्याघ्राः महिषाः सर्पाः कपयः, सिंहाः, गवयाः, चित्रमृगैः सहिताः, तेन शब्देन त्रस्ताः पलायितवन्तः। रथाङ्गा, नत्यूहाः, हंसाः, कारण्डवाः, प्लवाः, कोकिलाः, क्रौञ्चाश्च, तत्र शब्देन त्रस्ताः, दिशो दिशः विकीर्णाः। तेन शब्देन व्याकुलाः, नभसि पक्षिणः, भूमौ जनाः, तदा तत्र शोभाम् उपजग्मुः। अथ सहसा जनाः, रामं नरशार्दूलम्, तेजस्विनं, शत्रुभिः अजय्यम्, भूमौ उपविष्टं ददृशुः। ते रामं समीपं गत्वा, कैकेयीं मन्थरां च निन्दन्तः, अश्रुपूर्णमुखाः तस्याग्रे स्थिताः। तान् अश्रुपूर्णलोचनान् दुःखसन्तप्तान् दृष्ट्वा, धर्मात्मा रामः, पितेव पुत्रान्, मातेव च, स्नेहेन परिष्वज्य, आश्वासयत्। तत्र केचन आलिङ्गिताः, केचिद् अभिवादिताः, रामः सर्वान् बान्धवान् सुहृदः च यथार्हं पूजयामास। तत्र महात्मनाम् रुदितध्वनिः, भूमौ नभसि च, गुहासु पर्वतेषु च, दिशः सर्वाः व्याप्य, मृदङ्गनिनाद इव प्रतिध्वनिं चकार। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य द्विशततमो द्वितीयोत्तरश्च सर्गः समाप्तः। ततः वसिष्ठः, दशरथस्य भार्याः पुरतः स्थापयित्वा, रामदर्शनकाङ्क्षया, तं देशं प्रति जगाम। राजमहिष्यः शनैः शनैः मन्दाकिन्याः तटं प्रति गच्छन्त्यः, तत्र रामलक्ष्मणाभ्यां सेवितं पवित्रस्थानं ददृशुः। कौसल्या, अश्रुपूर्णमुखी, दुःखिता, सुमित्रां राजमहिषीः च संबोधितवती— "एष निःस्पृहाणां, निष्कल्मषकर्मणां, राज्यात् वनवासनिमित्तं निष्कासितानां पवित्रस्थानम्। अत्र, हे सुमित्रे, तव पुत्रः मम पुत्रस्य कृते निरन्तरं जलानयनं करोति। तव च कनिष्ठः पुत्रः अपि, किञ्चित् दोषं न करोति; यद् यत् करोति, तत् भ्रातुः हिताय धर्मेणैव करोति। अद्यापि तव पुत्रः, क्लेशान् अनभिज्ञः अपि, अधमं कर्म वा दुःखजनकं वा परित्यजेत्।" एवं तत्र रामलक्ष्मणसीताभिः सहिताः सर्वे शोकार्ताः, पितुः प्रति जलकर्मादिकं कृत्वा, भ्रातृजनबन्धुभिः च समागताः, दुःखसन्तप्ताः, परस्परं सान्त्वनं कुर्वन्तः, धर्मे स्थिताः, तत्र स्थिताः बभूवुः।