सीता, लक्ष्मणस्य पितरं विहीनं, तव श्वशुरः दिवं गतः; भरतः दुःखेन वदति राजा स्वर्गं गतः इति। ककुत्स्थः एवं वदन् तेषां पुण्यशालीनां राजपुत्राणां नेत्रेषु बहुला अश्रुधारा प्रवृत्ता। ततः सर्वे भ्रातरः राघवम् अत्यन्तं सान्त्वयन्तः ऊचुः—"पितरं भूमिपतिं जलदानं क्रियताम्।" सीता या श्वशुरः राजा दिव्यलोकं गतः इति शृण्वन्ती, तस्या नेत्रयोः अश्रूणि प्रपूरितानि, सा पतिं द्रष्टुं न अशक्नोत्। रामः, जनककन्यां रुदन्तीं सान्त्वयित्वा, दुःखितः दुःखितं भ्रातरं लक्ष्मणं तत्र उवाच—"इङ्गुदीपिष्टकं आनय, च वल्कलम् उपरिच्छदं च; महात्मनः पितरं जलदानं कर्तुं गच्छामि।" "सीता अग्रे गच्छतु, त्वं तां पार्श्वे गच्छ; अहं पश्चात् अनुगच्छामि, अयं मार्गः अत्यन्तं कठिनः।" ततः सुमित्रानन्दनः, यः तयोः नित्यं भक्तः, आत्मसंयमी, सौम्यः, शान्तः, रामे दृढभक्तिः, आत्मज्ञः, महाबुद्धिः च—सुमन्त्रः च राजपुत्रैः सह राघवम् सान्त्वयित्वा शुभाम् मन्दाकिनीं नदीं अधः अगच्छत्। तैः पुण्यशालिभिः कष्टेन सुन्दरम् मन्दाकिनीं नदीं प्राप्तम्, यस्य तटः सदा पुष्पवनैः शोभितः। ते पुण्ये निर्मले शुद्धे शीघ्रस्रोतसि सन्ध्यायां आगत्य, "एष ते, राजन्, जलं" इति जलं प्राक्षिपन्। भूमिपतिः दक्षिणदिशं अभिमुख्य, अश्रूणि बाष्पपूर्णः, अञ्जलिं कृत्वा, "राजर्षिसिंह, एष शुद्धम् अव्याभिचारि जलं मया अद्य दत्तम्, पूर्वजगतं गतस्य ते प्राप्नुयात्" इति वचनम् उवाच। राघवः तटात् मन्दाकिनीं नदीं पुनः अतिक्रम्य, भ्रातृभिः सह पितरं जलदानं अकारयत्। दर्भासनं उपरि इङ्गुदी-यव-पिष्टकं सम्यक् स्थापयन्, शोकात् विह्वलः रामः अश्रूणि स्रवन्, "महान् राजन्, एतत् तुष्टः भुङ्क्ष्व, अस्माकं साधारणं भोजनं नास्ति; यथा पुरुषः यद् खादति, तद् एव पितृभ्यः दत्तम्" इति उवाच। ततः तेनैव मार्गे नरसिंहः नदीतटात् पुनः अतिक्रम्य रम्यं पर्वतशिखरम् आरोहत्। भूमिपतिः पर्णशालायाः द्वारम् आगत्य, भरतं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां आलिङ्गयत्। तेषां रुदितध्वनिः पर्वते प्रतिध्वनितः, भ्रातरः वैदेह्या सह सिंहनादवत् विलपन्तः। तत् तेषां पितरं जलदानं कुर्वतां महात्मनां रुदितध्वनिं शृण्वन्तः भरतस्य सेनायः भयम् आगतः। ते ऊचुः—"नूनं भरतः रामम् अभ्यागच्छत्; अयं महान् शब्दः मृतपितरं शोकात् उत्पन्नः।" ततः सर्वे स्वस्थानानि त्यक्त्वा, एकदिशं शीघ्रं गताः, एकैकः स्वस्थानं अभ्यगच्छत्। केचित् अश्वैः, केचित् गजैः, केचित् सुविभूषितैः रथैः, केचित् सुकुमारैः पद्भिः गच्छन्ति। सर्वे जनाः रामं द्रष्टुं उत्सुकाः, यः अल्पकालेन निर्वासितः, त्वरितं आश्रमं अगच्छन्। भ्रातृन् द्रष्टुं उत्सुकाः, रथाश्वचक्रध्वनिना समागताः। भूमिः रथैः अश्वचक्रैः ताडिता, महती शब्दः अभवत्, यथा मेघसंयोगे आकाशः। तेन शब्देन भीता गजाः शिशुभिः परिवृताः, गन्धं विसृज्य, अन्यं वनभागं गच्छन्ति। सूकराः, वृकाः, महिषाः, सर्पाः, कपिः, व्याघ्राः, गवयाः, चित्रमृगाः च सर्वे पलायन्ते। रथाङ्गः, नत्यूहः, हंसः, कारण्डवः, प्लवः, कोकिलः, क्रौञ्चः च पक्षिणः, शब्देन सन्त्रस्ताः, दिशः दिशः विक्षिप्ताः। तेन शब्देन आकाशः पक्षिभिः, पृथिवी जनैः पूर्णा, तयोः रूपं तस्मिन् काले शोभितम्। ततः सहसा जनाः रामं नरसिंहं, शत्रुनिर्जितं, भूमौ उपविष्टम्, ददृशुः। रामस्य समीपं गत्वा, कैकेयीं मन्थरां च गर्हयन्तः, अश्रुपूर्णमुखाः तस्थुः। तान् पुरुषान् दुःखात् अश्रुपूर्णनेत्रान् दृष्ट्वा, धर्मात्मा रामः तान् पितेव पुत्रान्, मातेव बालान् आलिङ्गयत्। तत्र केचित् आलिङ्गिताः, केचित् अभिवादिताः; राजपुत्रः सर्वान् स्वजनान् बान्धवान् च यथायोग्यं पूजयामास। तत्र महात्मनां रुदितध्वनिः भूमौ आकाशे च गुहाशु, पर्वतेषु, सर्वदिशासु, मृदङ्गनादवत् नित्यम् प्रतिध्वनितः। इत्येषा श्रीमद् आयोध्याकाण्डस्य शतद्वयं द्वितीयं सर्गः वाल्मीकिना महर्षिणा कृतस्य रामायणस्य समाप्तिः। ततः वसिष्ठः दशरथस्य पत्नीन् पुरस्कृत्य, रामं द्रष्टुम् उत्सुकः तत्र अगच्छत्। राजपत्न्यः शनैः मन्दाकिन्याः तटं प्रति गच्छन्त्यः, रामलक्ष्मणयोः उपविष्टं पुण्यस्थलं तत्र दृष्ट्वा। कौसल्या, शुष्कमुखी अश्रुपूर्णनेत्रा, शोकात् सुमित्रां अन्याः च राजपत्नीः उवाच—"एष पुण्यस्थानं तेषां, यः निष्कलुषकर्मणः, राज्यात् वनं निष्कासिताः, दुःखिताः च इह निवसन्ति।