एवं भरताय सम्यक् भाषमाणः राघवः शोकाभिभूतः स्वपत्न्याः समीपमगच्छत्, या पूर्णचन्द्रनिभाननाः आसीत्, ताम् इदं दुःखार्तः अब्रवीत्— "सीते, तव श्वशुरः दिवं गतः; त्वं च पितृहीना, लक्ष्मणश्च। भरतः दुःखेन आह, राजा स्वर्गं गतः इति।" एवं काकुत्स्थेन उक्ते, तेषां महात्मनां राजपुत्राणां नेत्रयोः बहुधा अश्रूणि प्रावर्तन्त। ततः सर्वे भ्रातरः राघवम् अतिशयेन सान्त्वयित्वा ऊचुः— "पृथिव्याः पतये पित्रे जलक्रियैषा कार्यताम्।" सीता अपि, स्वश्वशुरः राजा दिवं गतः इति श्रुत्वा, अश्रुपूर्णनेत्रा बभूव, पतिं द्रष्टुं न अशक्नोत्। तदा रामः, रुदतीं जनकात्मजां सान्त्वयित्वा, दुःखितः दुःखिताय भ्रात्रे लक्ष्मणाय तत्र इदं वचनम् उवाच— "इङ्गुदीपिष्टकं समानीय, वल्कलमुत्तरवाससम् आनय; अहं महात्मनः पितुः जलक्रियाम् करिष्यामि। सीता अग्रे गच्छतु, त्वं च तस्याः पार्श्वे; अहं पृष्ठतः अनुगमिष्यामि, अयं मार्गः अतीव कठिनः।" ततः सुमित्रानन्दनः, यः सदा तयोः भक्तः, आत्मवांश्च, शान्तः, सौम्यः, स्थिरभक्तिः, रामस्य आत्मज्ञः महाबुद्धिः— सुमन्त्रम् अन्यैः राजपुत्रैः सह राघवम् सान्त्वयित्वा, शुभां मन्दाकिनीं नदीं प्रति अवारोपयत्। ते महात्मानः, सुमन्दिरं मन्दाकिनीतीरं कष्टेन प्राप्य, या सदा पुष्पितकाननैः शोभिता आसीत्— पुण्ये निर्मले शीघ्रप्रवाहे तटे आगत्य, तत्र जलं प्राक्षिपन्— "इदं ते, राजन्, अस्तु" इति। पृथिव्याः पतिः, हस्तयोः कृताञ्जलिः, दक्षिणां दिशं प्रति अभिमुखः, रुदन् इदं वचनम् उवाच— "राजर्षिसिंह, मया अद्य दत्तं शुद्धं अक्षयम् अमृतं जलं, यत् त्वं पितृलोकं गतः, तत् त्वां प्राप्नुयात्।" राघवः, भ्रातृभिः सह, मन्दाकिन्याः तटात् पुनः प्रतिक्रम्य, पित्रे जलकर्म चकार। दर्भशय्यायां इङ्गुदीपिष्टकं यवकृतं फलानि च निक्षिप्य, रामः शोकाभिभूतः, रुदन्, इदं वचनम् उवाच— "महाबाहो, त्वं तृप्तः सन् एतत् भुङ्क्ष्व; वयं च अल्पाहाराः स्म; यथा स्वयम् उपयुञ्जीत, तथा पितॄणां भोज्यं दत्तम्।" ततः तेनैव मार्गे नरशार्दूलः तटात् पुनः प्रतिक्रम्य, गिरिशृङ्गस्य रम्यं शिखरं आरोहत्। ततः पृथिव्याः पतिः, पर्णशालायाः द्वारम् आगत्य, भरतं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां परिष्वज्य। तेषां रुदतां शब्देन पर्वते प्रतिध्वनिः उत्पन्नः, भ्रातरः वैदेह्या सह सिंहनादानिव रुरुदुः। ते पित्रे जलकर्म कुर्वतां महात्मनाम् रुदितघोषम् आकर्ण्य, भरतस्य सेनायाः भयम् आसीत्। ते ऊचुः— "नूनं भरतः रामम् अभ्यगच्छत्; अयं महान् शब्दः मृतपित्रर्थिनां दुःखितानां जनानाम्।" ततः सर्वे स्वस्थानानि त्यक्त्वा, तेनैव दिशं शीघ्रं जग्मुः, एकैकः स्वस्थानं प्रति धावन्तः। केचित् अश्वैः, अन्ये गजैः, अन्ये सुविभूषितरथैः, केचित् सुकुमाराः पादातयः जग्मुः। रामदर्शनकाङ्क्षिणः सर्वे जनाः, यः चिरनिष्क्रान्त इव किञ्चित् पूर्वम् अपवाहितः, शीघ्रं आश्रमं प्रति जग्मुः। भ्रातॄणां दर्शनकाङ्क्षिणः, विविधैः यानैः सह, पदातिप्रहरणगर्जितेन, तत्र शीघ्रं समागच्छन्। तं देशं, बहुभिः यानैः, पदैः, चक्रैः, अश्वपदैश्च, आहतं, महाशब्देन ननाद, मेघसंघातसमः आकाश इव। तस्मात् शब्दात् भीताः गजाः, शिशुभिः परिवृताः, गन्धं विकिरन्तः, अन्यं वनदेशम् अगच्छन्। वराहव्याघ्रगोमहिषसर्पवानराः, सिंहर्ष्यगवयाः, चित्रमृगैः सह, तत्रैव पलायन्ते। रथाङ्गाः, नत्यूहाः, हंसाः, कारण्डवाः, प्लवाः, कोकिलाः, क्रौञ्चाः, सर्वे पक्षिणः भयेन विविधदिशं पलायन्ते। तस्मात् शब्दात् भीताः, आकाशे पक्षिणः, पृथिव्यां जनाः, तदा विराजयन्तः दृष्टाः। ततः सहसा जनाः रामं नरसिंहम्, तेजस्विनं, शत्रुना अप्रधृष्यम्, भूमौ उपविष्टं अपश्यन्। रामस्य समीपम् आगत्य, कैकेयीं मन्थरया सह निन्दन्तः, अश्रुपूर्णमुखाः तस्य पुरतः स्थिताः। तान् पुरुषान्, अश्रुपूर्णलोचनान्, दुःखेन अभिभूतान् दृष्ट्वा, धर्मात्मा रामः, पितेव पुत्रान्, मातेव च बालान्, स्नेहेन परिष्वज्य। तत्र केचित् पुरुषान् परिष्वज्य, अन्ये अभिवाद्य, राजपुत्रः सर्वान् स्वबान्धवान् समागतान् यथायोग्यं पूजयामास। तत्र तेषां महात्मनाम् रुदितध्वनिः, भूमौ च दिवि च, गुहासु, पर्वतेषु, सर्वदिक् दिशासु, मृदङ्गनिनादवत् ननाद। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डे द्विशततमो द्वितीयश्च सर्गः समाप्तः। वसिष्ठः तु दशरथस्य भार्याः पुरतः स्थापयित्वा, रामदर्शनलालसः, तं देशं प्रति प्रस्थितः। राजपत्नीः शनैः शनैः मन्दाकिन्याः तटं प्रति गच्छन्त्यः, तत्र रामलक्ष्मणाभ्यां सेवितं पुण्यस्थानं दृष्ट्वा। कौसल्या, शुष्कमुखी, अश्रुपूर्णलोचना, दुःखेन, सुमित्रायै अन्याभ्यश्च राजमहीषीभ्यः इदं वचनम् उवाच।