रामस्य भ्रातरः, धनुष्मन्तः सर्वे, शोकात् क्लान्ताः, सीतया सह रुदन्तः तं जलैः सिञ्चन्ति स्म। तदा काकुत्स्थपुत्रः चेतनां पुनः प्राप्तः, अश्रुभिः नेत्रे प्रवहन्, दीनानि बहूनि वचनानि उवाच। रामः जब पितरं भूमिपतिं गतं श्रुत्वा, धर्मनिष्ठः सः भरताय धर्मयुक्तानि वचनानि उवाच। "यदा पिता नियतां गतिं गतः, अहं अयोध्यायां किं करिष्यामि? स राजा यस्य आश्रयः अयोध्या आसीत्, तस्य विना अयोध्या को नयिष्यति? अहं दुःखजन्यः, तस्य महात्मनः, मम कारणेन मृतस्य, यस्य अहं अन्त्यकर्म अपि न कृतवान्, मम कर्तव्यं किं शेषम्?" इति रामः शोकात् भरतं उवाच। "भरत, त्वं भाग्यवान्, यतः त्वया शत्रुघ्नेन च राज्ञः सर्वाणि अन्त्यकर्माणि विधिवत् कृतानि। अपि च वनवासं समाप्त्वा, मनः मम अयोध्यायां प्रत्यागमनाय नास्ति, यतः सा अयोध्या स्वामिहीना, व्याकुला। शत्रुनिग्रहे, अपि च वासं समाप्य, कः पुनः अयोध्यां नयिष्यति, यदा पिता परलोकं गतः?" "एकदा यदा पिता मम सदाचारं पश्यन्, सः मम प्रियं वचनं उवाच—कदा पुनः तानि मधुराणि वचनानि श्रोष्यामि?" इति रामः भरतं संबोध्य तद्वाक्यं उक्त्वा, राघवः सीतां, पूर्णचन्द्रमुखीं, समीपं गत्वा दुःखात् ताम् उवाच। "सीते, तव श्वशुरः मृतः; त्वं पिता-विहीना; लक्ष्मण, तव अपि पिता नास्ति; भरतः दुःखात् वदति, राजा स्वर्गं गतः।" काकुत्स्थस्य एवं वदतः, तेषां राजपुत्राणां नेत्रेषु बहवः अश्रवः उदगच्छन्। तदनन्तरं भ्रातरः सर्वे राघवम् आश्वास्य, "पितरं भूमिपतिं जलदानं कुर्यात्," इति वदन्ति स्म। सीता यदा श्वशुरं राजा स्वर्गलोकं गतः श्रुत्वा, अश्रुभिः नेत्रे सम्पूर्य, पतिं द्रष्टुं न शशाक। रामः, जनकात्मजां रुदतीं समाश्वास्य, स्वयम् दुःखी, लक्ष्मणं दुःखितं भ्रातरं उवाच—"इङ्गुदीपिष्टं चौरं आनय, वल्कलमुत्तरवासं च; अहं महात्मनः पितरं जलदानाय गच्छामि।" "सीता अग्रे गच्छतु, त्वं तस्याः पार्श्वे चल; अहं पृष्ठतः अनुगच्छामि, यतः एषः मार्गः अतीव कठिनः।" इति उक्त्वा, सुमित्रानन्दनः, आत्मनिग्रही, सौम्यः, शान्तः, रामे नित्यनिष्ठः, आत्मज्ञः, महाबुद्धिः तत्र स्थितः। सुमन्त्रः राजपुत्रैः सह राघवम् आश्वास्य, शुभाम् मन्दाकिनीं नदीं अवरोहयामास। तदा ते महात्मनः, कष्टेन रम्यां मन्दाकिनीं प्राप्ताः, यस्य तटे सदा पुष्पितवनानि शोभन्ति। ते शुभां, शुद्धां, निर्मलां, शीघ्रवाहिनीं तीरं प्राप्त्वा, तत्र जलं ददुः—"इदं ते, राजन्," इति वदन्ति स्म। भूमिपतिः, जलं पाणिसंयुक्तं दक्षिणां दिशं अभिमुख्य, रुदन्, इदं वचनं उवाच— "राजर्षे, एतत् शुद्धं, अव्यभिचारि जलं, मया अद्य दत्तं, पितृलोकं गतस्य तव प्राप्नुयात्।" इति राघवः मन्दाकिनीं तीरं पुनः अतिक्रम्य, भ्रातृभिः सह पितरं जलदानं कृतवान्। दर्भशय्यायाम् इङ्गुदी-यव-पिष्टकं स्थापयित्वा, रामः शोकात् अश्रुभिः वदन्, इदं वचनं उवाच— "महान् राजन्, इदं भक्षय, तुष्टः; वयं उचितं भोजनं विना; यथा जनः यत् खादति, तथा पितृभ्यः अपि तद् ददाति।" ततः सः पुरुषसिंहः तेनैव मार्गे नदीतीरं अतिक्रम्य, गिरिशृंगं सुन्दरं आरोहति स्म। भूमिपतिः, पत्रशालाद्वारं प्राप्त्वा, भरतं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां आलिङ्गितवान्। तेषां रुदितस्वनात् पर्वते प्रतिध्वनिः उत्पन्नः; भ्रातरः वैदेह्या सह सिंहनादेन विलपन्ति स्म। तत् महाबलानां रुदितस्वनं जलदानं कुर्वतां श्रुत्वा, भरतस्य सैनिकाः भयभीताः अभवन्। ते उचुः—"नूनं भरतः रामं प्राप्तवान्; एषः महाशब्दः मृतपितुः शोकात् उत्पन्नः।" ततः सर्वे, स्वस्थानं त्यक्त्वा, तेनैव मार्गे शीघ्रं अभ्यायान्ति, एकैकं स्वस्थानं धावन्ति। केचित् अश्वैः, केचित् गजैः, केचित् सुविभूषितैः रथैः, अन्ये सौम्यरूपाः पादयात्रया गच्छन्ति स्म। सर्वे जनाः रामं द्रष्टुं उत्सुकाः, यः चिरवनवासः अल्पकालवत् अभवत्, शीघ्रं आश्रमं अभ्याजग्मुः। भ्रातृन् द्रष्टुं उत्सुकाः, तत्र विविधयानैः, अश्वचक्रनिनादेन समागच्छन्। भूमिः अश्वचक्रैः, वाहनैः, आहतः, महाशब्दं उत्पादयामास, यथा नभः मेघसंघातसमये। तेन शब्देन भयभीता गजाः, शिशुभिः परिवृत्य, गन्धं विमोच्य, अन्यं वनदेशं गच्छन्ति स्म। सूकराः, वृकाः, महिषाः, सर्पाः, कपयः, व्याघ्राः, गौराः, गवयाः, चित्त्रिणः मृगाः, तेन शब्देन समाहिताः, पलायन्ति स्म। रथाङ्गाः, नत्यूहाः, हंसाः, कारण्डवाः, प्लवाः, कोकिलाः, क्रौञ्चाः, सर्वे पक्षिणः विविधदिशं विह्वलाः गच्छन्ति स्म। शब्देन भयभीता, आकाशः पक्षिभिः पूर्णः, भूमिः जनैः आकीर्णा; तयोः क्षणे स्फुरति शोभा।