एवं पतितः पृथिव्याम् जगतः प्रभुः महान् गज इव नदीतीरे क्षीणशक्तिः सुप्तवत् स्थितः। तस्य भ्रातरः महाबलधन्विनः सीतया सह दुःखशोकसम्पीडिताः रुरुदुः, जलम् अस्याङ्गेषु छिक्षिपुः। स चेतनां प्राप्य, अश्रुपूर्णलोचनः, काकुत्स्थनन्दनः दुःखार्तः बहून् कृपणवचनान् उवाच। यदा रामः पितरं पृथिवीपतिं दिवंगतम् इति शुश्राव, धर्मात्मा सः भरतं धर्मयुक्तानि वचनानि अब्रवीत्—“गतपिता मम, किं कर्तव्यम् अयोध्यायाम्? कः तां पुरवधूं पालयिष्यति, या तस्मिन् नृपतौ आश्रिता आसीत्? दुःखजन्ये मम जन्मनि, यस्य महात्मनः मयि शोकेन मृतस्य, न च अहम् तस्य श्राद्धकर्म अपि कर्तुं अशक्नवम्, कः धर्मः मम अवशिष्टः? अहो, भरत, धन्यः त्वम्, शत्रुघ्नश्च, येन नृपतिः सम्यक् संस्कृतः। अहम् अपि वनवासं समाप्त्य अपि, अयोध्यां प्रतिगन्तुं न मन्ये, या स्वामिविहीना विचेष्टा जाता। रिपुसूदन, यदि अपि वनवासः समाप्तः, कः पुनः अयोध्यां पालयिष्यति, यदा पिता परलोकं गतः? कदा पुनः तानि मधुराणि वचनानि श्रोष्यामि, या पिता मम सदाचारदर्शने सान्त्वनार्थं ब्रूयात्?” एवं भरतम् उक्त्वा, राघवः सा चन्द्रवदनां भार्यां समीपमगच्छत्, दुःखेन पीडितः ताम् इदं वचनम् अब्रवीत्—“सीते, तव श्वशुरः दिवंगतः; लक्ष्मण, त्वं अपि पितृविहीनः; भरतः दुःखेन वदति नृपतिः स्वर्गं गतः।” काकुत्स्थस्य एवं भाषमाणस्य, तेषां महात्मनाम् अक्षिणि बाष्पपूर्णानि अभवन्। ततो भ्रातरः सर्वे राघवम् आश्वास्य, “जलक्रियाः नृपतये कार्याः” इति ऊचुः। सीता अपि श्वशुरस्य स्वर्गगमनं श्रुत्वा, अश्रुपूर्णलोचना, पतिं द्रष्टुं न अशक्नोत्। तदा रामः, रुदतीं जनकात्मजां सान्त्वयित्वा, शोकार्तः शोकार्तं लक्ष्मणं इदं वचनम् अब्रवीत्—“इङ्गुदीपिष्टकं समानीय, वल्कलम् उपरिवस्त्रं च आनय; अहम् पितुः महात्मनः जलकर्म कर्तुं गमिष्यामि। अग्रे सीता गच्छतु, त्वं तस्याः पार्श्वे; अहं पृष्ठतः यास्यामि, अयं मार्गः अतीव कठिनः।” ततः सुमित्रानन्दनः, नित्यं तयोः भक्तः, आत्मवान् शान्तः सौम्यः धृतिमान् रामनिष्ठः महाबुद्धिः तत्र तिष्ठन्। सुमन्त्रः अपि राजपुत्रैः सह राघवम् आश्वास्य, शुभे मन्दाकिन्याः तीरे अवतारयत्। ते महात्मानः क्लेशेन तं शोभनं मन्दाकिनीं प्राप्तवन्तः, या सदा पुष्पितवाटिकाभिः शोभिता आसीत्। ते तीव्रवेगे निर्मले शुचौ अपाङ्के तीर्थे जलं कृत्वा, “इदं ते, राजन्” इति उक्त्वा, जलं चिक्षिपुः। जगतीपतिः दक्षिणां दिशं प्रेक्ष्य, अश्रुपूर्णलोचनः, अञ्जलिं कृत्वा, इदं वचनम् उवाच—“राजसिंह, एतत् मया अद्य दत्तं शुद्धं जलं त्वां पितॄणां लोकं गतं प्राप्नुयात्, अव्यग्रं भवतु।” ततः राघवः भ्रातृभिः सह नदीतीरात् प्रतिक्रम्य, पितुः जलकर्म अकरोत्। दर्भासनं निधाय, इङ्गुदीपिष्टकं कुल्माषं च सम्यक् स्थाप्य, रामः शोकार्तः अश्रूण्युत्क्षिपन्, इदं वचनम् उवाच—“महाबाहो, त्वं प्रीत्या एतत् भुङ्क्ष्व, वयं हि अल्पाहाराः; यथा आत्मनः आहारः, तथा पितृणां अप्याहारः।” ततः तेनैव मार्गे नरसिंहः नदीतीरात् प्रतिक्रम्य, गिरिशोभनं शिखरं आरुरोह। तत्र जगतीपतिः, पर्णशालाद्वारम् आगत्य, भरतं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां परिष्वज्य अङ्के स्थापयामास। तेषां रुदतां शब्दात् पर्वते प्रतिध्वनिः उत्पन्नः, भ्रातरः वैदेह्याः सह सिंहनादवत् क्रन्दन्तः। तं भ्रातृणां जलकर्मसमये रुदितनिनादं निशम्य, भरतस्य सैन्ये भयम् उत्पन्नम्। ते ऊचुः—“नूनं भरतः रामं अभ्यगच्छत्; अयं महान् शब्दः मृतपितुः दुःखार्तेभ्यः।” ततः सर्वे स्वशिबिरात् निर्गत्य, एकदिशं शीघ्रं जग्मुः, एकैकः स्वस्थानं प्राप्नुवन्। केचित् अश्वैः, केचित् गजैः, केचित् सुविभूषितरथैः, केचित् सौम्यरूपाः पद्भ्यां शीघ्रं ययुः। सर्वे जनाः रामदर्शनलालसाः, चिरविप्रयुक्तं तं द्रष्टुं शीघ्रं आश्रमं प्राप्नुवन्। भ्रातॄन् द्रष्टुं काङ्क्षन्तः, तत्र त्वरया समागच्छन्, बहुविधवाहनैः, पदचक्रघोषैः समाकुलम्। तया भूमिः बहुवाहनैः, पदचक्रैः च आहता, मेघसमागमे नभ इव, निनादेन ननाद। तस्मिन् शब्दे भीतानि गजकुलानि, शिशुभिः परिवृतानि, गन्धं विसृज्य, अन्यं काननदेशं जग्मुः। वराहव्याघ्रगवयमहिषसर्पवानराः, तिग्मनखाः ऋक्षाः च, चित्रमृगैः सह पलायन्ते स्म। रथाङ्गनत्यूहो हंसः कारण्डवः प्लवः कोकिलः क्रौञ्चः च, पक्षिणः सर्वे विविधदिशं व्यद्रवन्त।