रामः तदा भ्रुवोः गृहीत्वा भूमौ न्यपतद् यथा वनान्तरे काष्ठच्छित्त्या छिन्नः पुष्पितशाखः तरुः पतति स्म। स भूमौ पतितः, लोकनाथः महागजो नदीतीरे श्रान्तः सुप्त इव शयानेन स्थितः। तस्य भ्रातरः सर्वे महाबलिनः धनुष्मन्तः दुःखेन क्लान्ताः सीतया सह रुदन्तः तं जलैः सिञ्चन्ति स्म। तदा काकुत्स्थपुत्रः चेतनां पुनरुपलब्ध्य अश्रुपूर्णनेत्रः दुःखार्तः बहूनि कारुण्यानि वचनानि भाषते स्म। यदा रामः पितरं पृथिव्याः पतिं गतजीवितं श्रुतवान्, धर्मात्मा सः धर्मयुक्तानि वचनानि भरतं प्रति उवाच। "गतपितरि मयि, भरत, किम् अहं अयोध्यायाम् करिष्यामि? स राजा यस्य आश्रये अयोध्या स्थिताऽभूत्, तस्य विना अयोध्यां कः पालयिष्यति? दुःखेन जातोऽहम्, तस्मिन्महानुभावे मम किं कर्तव्यं शेषम्? स मम दुःखेन मृतः, न चाहं तस्य क्रियाः कर्तुं शशाक। धन्यः त्वं भरत, निष्पाप, यः त्वया शत्रुघ्नेन च सम्यग् विधिना पितुः सर्वाः क्रियाः कृताः। वनवासस्य समाप्तौ अपि अयोध्यां प्रतिगन्तुम् न मे मनः प्रवर्तते, हीनराज्यां विचेतनां दृष्ट्वा। अहो रिपुसूदन, यद्यपि वनवासः समाप्तः, पितरि स्वर्गं गते पुनः कः अयोध्यां पालयिष्यति? यदा पितरि मयि धर्मे स्थिते सन्तुष्टः सन् मम प्रियाणि वचनानि ब्रूयात्, तानि कथं पुनः श्रोतुं शक्नोमि?" एवं भरतं प्रति उक्त्वा, राघवः शोकपीडितः पूर्णचन्द्रनिभाननाम् भार्यां प्रति जगाम। सः ताम् उवाच, "सीते, तव श्वशुरः दिवं गतः; लक्ष्मण, त्वमपि पित्रा विहीनः। भरतः दुःखेन पितरं स्वर्गं गतं इति वदति।" काकुत्स्थस्य एवं भाषमाणस्य तेषां वीराणां नेत्रेषु बहून्यश्रूणि समुत्पेतुः। तदा भ्रातरः सर्वे राघवम् आश्वास्य, "पितुः जलकर्म विधीयताम्," इति ऊचुः। यदा सीता श्वशुरं स्वर्गं गतं श्रुतवती, तदा तस्याः नेत्रेभ्यः अश्रूणि स्रवन्ति स्म, पतिं द्रष्टुं न शशाक। तदा रामः अश्रुपूर्णां जनकात्मजां समाश्वास्य, दुःखार्तः लक्ष्मणं प्रति दुःखितः वचनम् उवाच—"इङ्गुदीपिण्डं आनय, चर्मवस्त्रं च गृहीत्वा आगच्छ; अहं पित्रे महात्मने जलकर्म कर्तुं गच्छामि। सीता अग्रे गच्छतु, त्वं तस्याः पार्श्वे गच्छ; अहं पृष्ठतः यास्यामि, अयं मार्गः अतीव कठिनः।" तदा सुमित्रानन्दनः, आत्मन्येव स्थितः, रामे नित्ययुक्तः, विनीतः, शान्तः, स्थिरः, महाबुद्धिः, तान् अनुययौ। सुमन्त्रः अपि राजपुत्रैः सह राघवम् आश्वास्य, तं शुभे मन्दाकिन्याः तीरे अवातरयत्। ते महात्मानः कष्टेन तां शोभनां मन्दाकिनीं गच्छन्तः तस्याः सदा पुष्पितवनराजिभिः शोभितां तीरे अगच्छन्। पवित्रे निर्मले शीघ्रवाहिन्याः तटे तेषां सर्वेषां पितुः जलकर्म कृत्वा, 'इदं ते, नृपते, अस्तु,' इति ऊचुः। भूमिपतिः रामः हस्तौ कृत्वा दक्षिणां दिशं प्रेक्ष्य अश्रुपूर्णः इदं वचनम् उवाच—"राजसिंह, मया अद्य समर्पितं शुद्धं जलम् अनपायि, त्वां पितरं प्राप्नुयात्।" ततो राघवः भ्रातृभिः सह नदीतीरात् पुनः पारं गत्वा पितुः जलकर्म चकार। तत्र दर्भशय्यायाम् इङ्गुदी-यव-संयुक्तपिण्डान् स्थाप्य, शोकार्तः रामः रुदन् इदं वचनम् उवाच—"महाबाहो, तृप्तः भव, अत्र पिण्डं गृहाण; वयं अल्पाहाराः स्मः। यथा स्वयम् भुञ्जीत, तथा पितृभ्यश्च ददाति।" ततः सः पुरुषसिंहः तेनैव मार्गेण नदीतीरात् गिरिशृङ्गं आरुह्य, शुभां पर्णशालां प्राप्तवान्। तत्र भूमिपतिः द्वारदेशे भरतं लक्ष्मणं च आलिङ्ग्य परिष्वज्य स्थितः। तेषां करुणरुदितध्वनिना गिरौ प्रतिध्वनिः उत्पन्नः, यथा सिंहाः गर्जन्ति, तथा भ्रातरः वैदेह्या सह विलपन्ति स्म। तेषां पितुः जलकर्म कुर्वतां महाबलिनां रुदितध्वनिं श्रुत्वा भरतस्य सैन्यं भयाकुलम् अभवत्। ते ऊचुः—"नूनं भरतः रामं प्राप्तवान्; एष महान् शब्दः पित्र्यशोकात् उत्पन्नः।" ततः सर्वे स्वशिबिरात् निर्गत्य एकदिशं शीघ्रं प्रस्थिताः, एकैकः स्वस्थानं धावन्। केचन अश्वैः, अन्ये गजैः, केचन सुविभूषितरथैः, अन्ये सुन्दरतनुभिः पदातयः अपि तत्र ययुः। सर्वे जनाः रामदर्शनलालसाः, यः चिरनिष्क्रान्तः इव सन् इदानीं द्रष्टव्यः, त्वरया आश्रमं प्राप्नुवन्। भ्रातॄन् द्रष्टुम् उत्सुकाः विविधयानैः समागताः, खुरचक्रनिनादेन तत्र अभिक्रामन्ति स्म। भूमिः तैः वाहनैः, खुरैः, चक्रैः च ताडिता, मेघसंघर्षे नभः इव, सब्देन कम्पिताभवत्। तेन शब्देन भीता गजाः शिशुभिः परिवृताः, गन्धं विसृज्य, अन्यं वनदेशं जग्मुः। तत्र शूकराः वृकाः महिषाः सर्पाः कपयः व्याघ्राः ऐनयाः गवयाः च चित्तवन्तः, चित्रमृगैः सह पलायिताः।