भरतः पितुः निधनं राघवाय स्नेहेन निवेद्य, तस्य प्रियं जलदानं पितृलोकेऽक्षयं भवतीति श्रुत्वा, राघवः पितुः प्रति स्वस्य प्रियत्वं च चिन्तयन् स्थितः। सः तु केवलं राघवदर्शनकाङ्क्षया, तस्मिन्नेव मनः स्थिरं कृत्वा, तदीयान्वेषणवियोगदुःखेन, तं स्मरन्, दुःखार्तः पितृव्यः प्राणान् त्यक्तवान् इति भरतः शोकपूर्णया वाचा उक्तवान्। भरतस्य तां दुःखदां वाचं श्रुत्वा, राघवः मूर्च्छितः पतितः। भरतवचनं तु शत्रुदानववैरिणा युद्धे क्षिप्तवज्रसदृशं, रामं वीर्यवन्तं भूमौ निपातितवानिव। सः बाहू गृहीत्वा, वनान्तरे छिन्नशाखमिव पुष्पितद्रुमं, भूमौ पतितः। एवं भूमौ पतितः, लोकनाथः महागज इव नदीतीरे श्रान्तः सुप्तः शयानेन स्थितः। तस्य भ्रातरः, धनुष्मन्तः, सीतया सह शोककर्शिताः, जलं सिञ्चन्तः रुदितवन्तः। चेतना पुनः प्राप्ता, नेत्राभ्यामश्रुपूर्णः काकुत्स्थः, कृपणानि बहूनि वचनानि उवाच। पितरं पृथिवीपतिं दिवं गतं श्रुत्वा, स धर्मानुकूलानि वचनानि भरताय उवाच। “पिता गच्छति नियतां गतिं, किं करिष्याम्यहं अयोध्यायाम्? स राजा यस्य आश्रयेण अयोध्या स्थिताऽभूत, तस्य विना का शासनम्? अहं तु दुःखेन जातः, यस्य महात्मनः मया न कृतं पिण्डदानं, स मम कृते दुःखेन मृतः—मम किं कर्तव्यं तस्य प्रति? धन्यः त्वं भरत, त्वया च शत्रुघ्नेन च, राज्ञः सर्वे क्रियाः सम्यक् कृताः। अहं वनवासात् अपि निवृत्तः, अयोध्यां प्रतिगन्तुम् न मन्ये, या नृपविहीना, नायका, विमूढा च। हे रिपुसूदन, मम वनवासः अपि समाप्तः चेत्, कः पुनः अयोध्यां शासनं करिष्यति, यः पिता परलोकं गतः? पूर्वं पिता मम सदाचरणं दृष्ट्वा, सौम्यं वचनं मम शान्त्यर्थं वदति स्म—कथं पुनः तानि मधुराणि वचनानि श्रोष्यामि?” एवं भरतं प्रति उक्त्वा, राघवः शोकाकुलः, पूर्णचन्द्रनिभमुखीं भार्यां समीपमुपेत्य उवाच। “सीते, तव श्वशुरः दिवं गतः; लक्ष्मण, त्वं च पितृविहीनः। भरतः दुःखेन वदति, राजा स्वर्गं गतः।” काकुत्स्थस्य एवं वदतः, तेषां राजपुत्राणां नेत्रेभ्यः बहु अश्रूणि निपेतुः। तदा भ्रातरः सर्वे, राघवं सान्त्वयन्तः, “पितुः, भूमिपतेः, जलक्रिया क्रियताम्” इति ऊचुः। सीता अपि, पितृश्वशुरस्य दिवं गमनं श्रुत्वा, अश्रुपूर्णनेत्रा, पतिं द्रष्टुं न अशक्नोत्। तदा रामः, जनकात्मजां रुदतीं सान्त्व्य, स्वयम् अपि शोकाकुलः, शोकार्तं लक्ष्मणं प्रति उवाच—“इङ्गुदीपिष्टं पिण्डं आनय, चीरमुत्तरवाससम् अपि; अहं पितुः महात्मनः जलक्रियाम् करिष्यामि। सीता अग्रे गच्छतु, त्वं तस्याः पार्श्वे; अहं पृष्ठतः गमिष्यामि, अयं मार्गः अतीव कठोरः।” तदा सुमित्रानन्दनः, स्वात्मन्यवस्थितः, शान्तः, सौम्यः, रामभक्तः, महाबुद्धिः, भ्रातृद्वयं सीतां च अग्रे स्थापयित्वा, सुमन्त्रः च राजपुत्रैः सह, राघवं मन्दाकिनीतीरं शुभं गमयामास। ते महात्मानः, सुदुष्करं मार्गं गत्वा, सुशोभनां, सदा पुष्पवनैः शोभितां मन्दाकिनीं प्राप्ताः। पुण्ये निर्मले शीघ्रस्रवसि तीर्थे, “इदं ते, राजन्” इति जलं पितुः प्रददुः। भूमिपतिः, हस्तयोः कृताञ्जलिं कृत्वा, दक्षिणां दिशं प्रति विलपन्, अश्रुपूर्णलोचनः, वाक्यमिदं उवाच—“राजसिंह, एतत् निर्मलं, अव्ययम्, अद्य मया दत्तं जलं, पितृलोकं गतं त्वां प्राप्नुयात्।” राघवः भ्रातृभिः सह, मन्दाकिनीतीरात् पुनः प्रतिगम्य, पितुः जलक्रियाम् अकार्षीत्। तत्र तृणशय्यायां जम्बूयवपिष्टपिण्डान् स्थापयित्वा, रामः शोकाकुलः, रुदन् उवाच—“महाराज, अन्नस्य यथा आत्मनः आहारः, तथा पितृभ्यः अपि; अतः, अस्माभिः अल्पाहारैः एषः पिण्डः दत्तः, तस्मात् तुष्टः भव।“ ततः सः पुरुषसिंहः, तेनैव पन्थानं नदीतीरात् पुनः पर्वतस्य शोभनं शृङ्गं आरोहत्। गृहम् आसाद्य, भूमिपतिः भरतं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां परिष्वज्य, दुःखेन रुरोद। तेषां रुदितध्वनिना पर्वते प्रतिध्वनिः अभवत्, भ्रातरः सीतया सह सिंहनादं कृत्वा विलपन्तः। तेषां पितृकृत्ये रुदतां महात्मनां निनादं श्रुत्वा, भरतस्य सेनायाः भीतिः अभवत्। ते ऊचुः—“नूनं भरतः रामं दृष्टवान्; अयं महान् शब्दः मृतपितुः शोकात् जातः।” ततः सर्वे स्वशिबिरान् परित्यज्य, एकदिशं शीघ्रं प्रस्थिताः, एकैकः स्वस्थानं प्रति धावन्तः। केचन अश्वैः, केचन गजैः, केचन सुविभूषितरथैः, अन्ये च सुकुमाराः पद्भ्याम् एव तत्र प्रस्थिताः। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डे वाल्मीकीयेषु रामायणे शताधिकशततमः सर्गः समाप्तः।