यदा अहं केकयदेशे स्थितवान् अस्मि, त्वं च वनं गतवान्, तदा अस्माकं धर्मात्मा पितरः, सतां मध्ये पूजितः, स्वर्गलोकं गतवान्। यदा त्वं लक्ष्मणेन सह निर्गतः, तदा एव राजा, शोकसन्तापसम्भ्रान्तचित्तः, दिवं प्राप्तवान्। अतः, पुरुषर्षभ, उत्तिष्ठ, पितुः जलकर्म कुरु; अहं शत्रुघ्नश्च पूर्वमेव तं प्रति जलं दत्तवन्तौ। यः प्रीत्या पितृभ्यः जलं ददाति, तद् अमृत्युलोकेऽप्यविनाशि भवति इति श्रूयते; त्वं च राघव, पितुः प्रियतमः असि। सः केवलं त्वाम् एव स्मरन्, त्वत्स्नेहेन संतप्तचित्तः, त्वां द्रष्टुकामः, त्वयि एव मनः स्थितवान्; त्वत्तः वियुक्तः, त्वद्वियोगशोकार्तः, त्वां स्मरन्, सः पितरः दिवं गतवान्। भरतस्य तद् दुःखार्तं वचनं श्रुत्वा, यत्र पितुः निधनं निगदितम्, राघवः मूर्च्छितः अभवत्। शक्रेण रिपौ दानवानां युद्धे यथा वज्रं पातितं, तथा भरतवाक्यं रामं बभञ्ज। रामः बाहू आलम्ब्य भूमौ पतितः, यथा वनमध्ये काष्ठेन छिन्नः पुष्पितशाखः वृक्षः। एवं भूमौ पतितः, सः लोकनाथः, महागज इव नदीतीरे श्रान्तः सुप्तः शयानेन स्थितः। तस्य भ्रातरः, धनुष्मन्तः, शोकक्लिष्टाः, सीतया सह रुदन्तः, तं जलैः सिञ्चन्ति स्म। चेतनां पुनः प्राप्तः, अश्रुपूर्णलोचनः, ककुत्स्थनन्दनः, दुःखार्तानि वचनानि बहूनि उक्तवान्। यदा रामः पितुः निधनं श्रुत्वा, धर्मात्मा सः भरतं प्रति धर्मयुक्तानि वाक्यानि उवाच। "पिता यः नियतां गतिं गतः, तस्य अहं किम् अयोध्यायाम् करिष्यामि? सः राजा यस्य आश्रये अयोध्या स्थितवती, तस्य विना अयोध्या केन पाल्यते? अहं दुःखजन्मा, तस्मिन् महात्मनि मयि शोकात् मृते, यस्य न च संस्कारं कर्तुम् अशक्नुवम्, मम किम् अवशिष्टं कर्तव्यं? अहो, भरत, धन्यः त्वम्; त्वया, निर्दोषेन शत्रुघ्नेन च, पितुः सर्वे संस्काराः सम्यक् कृताः। वनवासस्य अन्ते अपि, अयोध्यां प्रतिगन्तुं मम मनः न प्रवर्तते, या स्वामिना रहिता, विह्वला च जाताऽस्ति। रिपूनां विजयिन्, यदि अपि वनवासः समाप्तः, किं पुनः पिता स्वर्गं गतः, अयोध्यां पुनः कः रक्षिष्यति? यदा पिता माम् उत्तमचारिणं पश्यन्, सः मृदु वाक्यानि प्रियाणि वदति स्म; पुनः कथं तानि मधुराणि वाक्यानि श्रोतुं शक्नोमि?" एवं भरतं प्रति उक्त्वा, राघवः सीतां समीपमगच्छत्, या पूर्णचन्द्रनिभानना आसीत्, तां दुःखार्तः इदं वचनमब्रवीत् – "सीते, तव श्वशुरः मृतः; लक्ष्मण, त्वं च पितृविहीनः अभवः; भरतः दुःखितः इमं वार्तां ददाति यः राजा स्वर्गलोकं गतः।" ककुत्स्थस्य एवं वदतः, तेषां तेजस्विनां राजपुत्राणां नेत्रयोः बहु अश्रु प्रवव्राज। ततः सर्वे भ्रातरः, राघवं बहु सान्त्वयन्तः, "पितुः, भूमिपतेः, जलकर्म क्रियताम्" इति ऊचुः। यदा सीता पितृश्वशुरस्य स्वर्गगमनं श्रुत्वा, तस्याः नेत्रे अश्रुभिः पूरिते, पतिं द्रष्टुं न अशक्नोत्। ततः रामः, जनकात्मजां रुदतीं सान्त्वयित्वा, स्वयम् अपि दुःखितः, लक्ष्मणं दुःखितं भ्रातरं प्रति इदं वचनमब्रवीत् – "इङ्गुदीपिष्टकं समानीय, चीरं च उत्तरीयं आनय; अहं पितुः महात्मनः जलकर्म कर्तुं गमिष्यामि। सीता अग्रे गच्छतु, त्वं तस्याः पार्श्वे गच्छ; अहं पृष्ठतः अनुगमिष्यामि, एषः पन्थाः अतिक्रूरः अस्ति।" तदा सुमित्रानन्दनः, नित्यं तयोः भक्तः, आत्मसंयमी, मृदु, शान्तः, स्थिरः च, रामस्य आत्मविचारवान् महाबुद्धिः, सुमन्त्रम् अन्यैः राजपुत्रैः सह राघवम् सान्त्वयित्वा, शुभायाः मन्दाकिन्याः तीरे अवारयत्। ते तेजस्विनः, कष्टेन सुन्दरां मन्दाकिनीं नदीं प्राप्तवन्तः, या तटैः सदा पुष्पितवृक्षैः शोभिता आसीत्। पवित्रे निर्मले क्षिप्रप्रवाहे तटे, अपां कुले, ते जलं प्रास्य, "इदं ते, राजन्, अस्तु" इति उक्तवन्तः। भूमिपतिः रामः, हस्तयोः कृताञ्जलिः, जलं गृहित्वा, दक्षिणदिशं प्रेक्ष्य, रुदन्, इदं वचनमब्रवीत् – "नृपसिंह, मया अद्य दत्तं पवित्रं अक्षयम् जलं त्वां पितरं पितृलोकं गतं प्राप्नुयात्।" ततः राघवः, मन्दाकिन्याः तटात् परं गत्वा, भ्रातृभिः सह पितुः जलकर्म अकरोत्। पिष्टकानि इङ्गुदी-यव-शालिकृतानि, कुशशय्यायाम् स्थापयित्वा, रामः शोकविह्वलः रुदन् इदं वचनमब्रवीत् – "महाबाहो राजन्, एतत् सन्तुष्टः भुङ्क्ष्व; वयं हि अल्पाहाराः स्मः; यथा आत्मनः आहारः, तथा पितृभ्यः अपि अन्नं दद्यात्।" ततः तेनैव पन्था पुरुषर्षभः नदीतीरात् परं गत्वा, सुन्दरं पर्वतशिखरं आरोहति स्म। तदा भूमिपतिः, पत्रशालायाः द्वारं प्राप्तः, भरतं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां परिष्वज्य, विलपन् स्थितः। तेषां रुदतां शब्दः पर्वते प्रतिघोषमुत्पादयत्, यथा सिंहाः गर्जन्ति, तथा भ्रातरः वैदेह्या सह प्ररुरुदुः। तेषां पितुः जलकर्म कुर्वतां महात्मनाम् अतीव रुदितध्वनिं श्रुत्वा, भरतस्य सेनायाः जनाः भयभीताः अभवन्।