भरतः रामं धर्मयुक्तया वाणीं सान्त्वनपूर्वकं प्राह—“राजानं केचन मनुष्यं मन्यन्ते, किन्तु मम मतं तु सः देवतुल्य एव यः धर्मार्थनिष्ठया आचरति, यद्यपि सः मानुषः। मम केकयदेशे स्थितस्य तव च वनं गतस्य, अस्माकं पितरं धर्मात्मानं महर्षिसम्मान्यं स्वर्गं गतवन्तं शृणु। यदा त्वं लक्ष्मणश्च वनं प्रस्थितौ, तदा नृपः दुःखशोकाभिपन्नः स्वर्गलोकं प्राप्तवान्। अतः, पुरुषर्षभ, उत्तिष्ठ, पितुः तर्पणं कुरु; अहं शत्रुघ्नश्च तस्मै पूर्वमेव जलं दत्तवन्तौ। श्रूयते हि, श्रद्धया दत्तं जलं पितृभ्यः तेषां लोके अक्षयत्वं प्राप्नोति; त्वं च, राघव, पितुः प्रियतमः। सः हि केवलं त्वदर्थं शुश्रूषुः, त्वां द्रष्टुम् इच्छन्, त्वयि मनः स्थापयन्, त्वद्वियोगदुःखेन पीडितः, त्वां स्मरन् एव स्वर्गं गतः।” एवं भरतवाक्येन, यद् दुःखपूर्णं पितुः निधनं सूचयति, श्रुत्वा राघवः मूर्च्छितः पपात। भरतस्य तद्वचनं, यथा शत्रूणां दानवानां शत्रुणा युद्धे प्रहृतः वज्रः, तथा रामं महाबलिनं व्यथितवान्। सः बाहू गृहीत्वा भूमौ पपात, यथा वनान्ते काष्ठेन छिन्नः पुष्पितशाखः वृक्षः। भूमौ पतितः सः लोकनाथः नदीतीरे महागज इव श्रान्तः सुप्तवत् स्थितवान्। तत्र भ्रातरः, सिता च, शोकेन क्लिष्टाः धनुष्मन्तः, अश्रुभिः रामं सिञ्चन्ति। चेतनां पुनः प्राप्तः, नेत्राभ्यां अश्रूणि स्रवत्सु, काकुत्स्थनन्दनः करुणानि वचनानि भाषितुम् आरब्धवान्। पितरं पृथिवीपतिं दिवं गतं श्रुत्वा, धर्मनिष्ठः रामः भरतं प्रति धर्मयुक्तानि वाक्यानि उवाच—“यदा मम पिता नियतां गतिं गतः, तदा अहं किम् अयोध्यायां करिष्यामि? को वा तां अयोध्यां पालयिष्यति या तेन नृपतिना आश्रिता आसीत्? अहं च, यो दुःखेन जातः, तस्मिन् महात्मनि मयि शोकेन मृते, यस्य अहं न तर्पणादिकं कर्तुं अशक्तः, मम कः धर्मः शेषः? हन्त, भरत, त्वं भाग्यवान्, यः पितरं सर्वकर्मसु यथाविधि पूजितवान्, शत्रुघ्नश्च। अहं तु, वनेवासं समाप्त्यापि, अयोध्यां प्रत्यागन्तुं न मन्ये, या नृपतिविहीना, अनाथा, विक्षिप्ता च। हे रिपुसूदन, वनेवासं समाप्यापि, कः पुनः अयोध्यां पालयिष्यति, यः पिता अन्यं लोकं गतः? कदा वा सः पिता, मम सदाचारं दृष्ट्वा, सौम्यं वचनं ददाति, तानि हि प्रियाणि वचनानि पुनः कथं श्रोष्यामि?” एवं भरतं प्रति उक्त्वा, राघवः शोकाभिभूतः, पूर्णचन्द्राननां पत्नीं समीपमुपेत्य उवाच—“सीते, तव श्वशुरः दिवं गतः; लक्ष्मण, त्वमपि पितृहीनः; भरतः दुःखितः राजानं स्वर्गं गतं वदति।” काकुत्स्थस्य एवं वदतः, तेषां तेजस्विनां राजपुत्राणां नेत्रेभ्यः बहून्यश्रूणि निपेतुः। ततः भ्रातरः सर्वे राघवम् आश्वास्य, “पितुः पृथिवीपतेः तर्पणं क्रियताम्” इति वदन्ति। सीता अपि, श्वशुरं राजानं स्वर्गं गतं शृत्वा, अश्रुपूर्णनेत्रा, पतिं निरीक्षितुं न शशाक। रामः तदा, रुदन्तीं जनकात्मजां सान्त्वयित्वा, शोकार्तः स्वयम् अपि शोकार्तं लक्ष्मणं प्रति वचनमिदम् उवाच—“इङ्गुदीपिष्टकं समानीय, वल्कलं चोत्तरीयं आनय; अहं पितुः महात्मनः तर्पणं कर्तुं गमिष्यामि। सीता अग्रे गच्छतु, त्वं तस्याः पार्श्वे पथि चर; अहं पृष्ठतः अनुसरिष्यामि, एषः मार्गः अतिक्रूरः हि।” ततः सुमित्रानन्दनः, सदा तेषु निष्ठः, जितेन्द्रियः, सौम्यः, शान्तः, स्थिरः, आत्मविज्ञानी महाबुद्धिः, राघवस्य आज्ञां गृह्णाति। सुमन्त्रः च राजपुत्रैः सह राघवम् आश्वास्य, शुभां मन्दाकिनीं नदीं गन्तुं सहाय्यं चकार। ते तेजस्विनः, क्लेशेन, सदा पुष्पितवाटिकाभिरलङ्कृतां रम्यां मन्दाकिनीं नदीं प्राप्तवन्तः। तत्र, पवित्रे निर्मले शीघ्रप्रवाहे स्रोते, ते जलं तत्र पितुः कृते “इदं ते, नृपते, अस्तु” इति उदकं प्राक्षिपन्। पृथिवीपतिः, हस्तयोः कृताञ्जलिं कृत्वा, दक्षिणां दिशं अभिमुख्य, रुदन्, इदं वचनं उवाच—“राजर्षभ, मया अद्य दत्तं शुद्धं अक्षयं जलं पितृलोके गताय त्वया प्राप्यताम्।” ततः राघवः, मन्दाकिनीतटात् पुनः परिक्रम्य, भ्रातृभिः सह तर्पणं कृतवान्। तत्र, इङ्गुदीपिष्टयवसहितं पिष्टकं कुशशय्यायाम् स्थापयित्वा, शोकसंतप्तः रामः रुदन् इदं वचनमब्रवीत्—“महाबाहो, तृप्त्या इदं भुङ्क्ष्व, वयं हि अल्पाहाराः; यथा आत्मनः आहारः, तथा पितृणां अपि तर्पणं भवति।” ततः सः पुरुषसिंहः, तेनैव मार्गेण नदीतीरात् पुनः परिक्रम्य, रम्यं पर्वतशिखरमारोहत्। ततः सः पृथिवीपतिः, पर्णशालाद्वारमुपेत्य, भरतं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां परिष्वज्य, शोकेन सन्तप्तः। तेषां रुदितध्वनिना पर्वते प्रतिध्वनिः उत्पन्नः, भ्रातरः वैदेह्याः सह सिंहनादमिव विनदन्तः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे वाल्मीकिमहर्षिविरचिते रामायणे शतैकाधिकशततमः सर्गः समाप्तः।