भरतः रामं समुपसृत्य स्नेहपूर्वकं प्रार्थयामास—"आगच्छ, राघव, मया सह समृद्धां अयोध्यां गच्छ, कुलस्य च कल्याणाय अभिषिक्तः भव। राजानं मृत्युमन्तं मन्यन्ते जनाः, किन्तु यस्य आचारः धर्मार्थनिष्ठः, स तु मम दिव्यः, मानवः सन् अपि। अहं केकयेषु स्थितः, त्वं च वनं गतः, तत्र अस्माकं पितरं धर्मात्मानं सतां मध्ये पूजितं स्वर्गलोकं गतं। यदा त्वं लक्ष्मणश्च वनं प्रस्थितौ, तदा स राजा दुःखशोकाभिभूतः स्वर्गं प्राप्तवान्। उत्थाय, पुरुषर्षभ, पितुः जलकर्म कुरु; अहं शत्रुघ्नश्च पूर्वं जलं दत्तवन्तौ। श्रूयते हि, या प्रीतेन पितृभ्यः जलं दीयते, सा तेषां लोके अक्षया भवति; त्वं च, राघव, पितुः प्रियतमा। स त्वां दृष्टुम् आकाङ्क्षन्, मनसा त्वयि एव स्थितः, दुःखितः, त्वद्वियोगेन पीडितः, त्वां स्मरन् एव पितरं गतवान्।" एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकशततमः सर्गः समाप्तः। भरतस्य तस्य दुःखार्तस्य वचः पितृवियोगस्य निवेदनं श्रुत्वा, राघवः मूर्छितः अभवत्। भरतस्य वाक्यं, दानवशत्रुणा युद्धे प्रहृतं वज्रसमं, वीर्यवान् रामं भूमौ निपातितवान्। स रामः बाहू परिगृह्य, वनान्तरे छिन्नशाखं पुष्पितद्रुमं इव, भूमौ पतितः। भूमौ पतितः स लोकनाथः महान् गजः तटस्थे नदीतीरे सुप्तः इव शयानः। तं भ्रातरः धनुष्मन्तः सीतया सह शोकात् क्लान्ताः अश्रूणि सिञ्चन्तः रुरुदुः। चेतनां प्राप्तः रामः, नेत्राभ्यां अश्रूणि स्रवयन्, दुःखार्तं बहुविधं वचनं उवाच। पितरं पृथिव्याः पतिं गतं श्रुत्वा, धर्मात्मा रामः भरतं धर्मसमाहितं वाक्यम् अवदत्—"पिता नियतां गतिं गतः, किं करिष्यामि अयोध्यायाम्? को वा अयोध्यां पालयिष्यति, या तस्मिन् नृपतौ आश्रिता आसीत्? अहं दुःखेन जातः, तस्मिन् महात्मनि मयि दुःखार्ते मृते, यस्य अहं कृत्यं न अकुर्वम्, किं कर्तव्यं मयि अवशिष्टम्? अहो, भरत, त्वं धन्यः, यः पितरं सर्वैः विधिभिः यथावद् शत्रुघ्नेन च संस्कृतवान्। वनवासं समाप्त्यापि, अयोध्यां प्रत्यागन्तुं न मे मनः प्रवर्तते, या स्वामिना हीना, अनाथा, विमूढा च। रिपुंसूदन, यदि अपि वनवासं समाप्तं कुर्याम्, को पुनः अयोध्यां पालयिष्यति, यः पिता परलोकं गतः? कदा पितरं माम् अनुवर्तमानं दृष्ट्वा मम प्रियं सौम्यं वचनं श्रोष्यामि? इति भरताय उक्त्वा, राघवः शोकाभिभूतः, पूर्णचन्द्राननां भार्यां समीपमुपगम्य, ताम् अपि शोकसंतप्तः, उवाच—'सीते, तव श्वशुरः दिवंगतः; लक्ष्मण, त्वं अपि पितृहीनः; भरतः दुःखेन राजानं स्वर्गं गतं इति कथयति।' काकुत्स्थस्य एवं वदतः, तेषां तेजस्विनां राजपुत्राणां नेत्रेभ्यः अश्रूणि प्रवव्रुशुः। ततः भ्रातरः सर्वे राघवं सान्त्वयन्तः, 'पितुः, पृथिवीपतेः, जलकर्म क्रियताम्' इति ऊचुः। सीता अपि श्वशुरं स्वर्गं गतं श्रुत्वा, अश्रुपूर्णनेत्रा, पतिं निरीक्षितुं न अशक्नोत्। ततः रामः, रुदतीं जनकात्मजां सान्त्व्य, शोकसंतप्तः लक्ष्मणं प्रति उवाच—'इङ्गुदीपिष्टं चीरं च आनय; अहं महात्मनः पितुः जलकर्म कर्तुम् इच्छामि। सीता अग्रे गच्छतु, त्वं तस्याः पार्श्वे गच्छ; अहं पृष्ठतः अनुसरिष्यामि, अयं मार्गः अतीव कठोरः।' तदा सुमित्रानन्दनः, स्वात्मन्यवस्थितः, शान्तः, सौम्यः, रामभक्तः, महाबुद्धिः, तौ अनुययौ। सुमन्त्रः अपि राजपुत्रैः सह राघवं सान्त्वयन्, शुभां मन्दाकिनीं नदीं अधिरोहयामास। ते महात्मानः, कष्टेन सुशोभनां मन्दाकिनीं नदीं, या सर्वदा पुष्पितकाननैः शोभिता, उपगम्य। तस्याः तटे निर्मलस्निग्धजलां तीर्थमुपेत्य, 'इदं ते, राजन्, अस्तु' इति जलं प्राक्षिपन्। स भूमिपतिः, हस्तयोः पाणिं कृत्वा, दक्षिणां दिशं प्रति विलपन्, अश्रूणि मुमोच—'राजेन्द्र, मया अद्य प्रदत्तं शुद्धं जलं त्वां पितृलोकं गतं प्राप्नुयात्।' ततो राघवः, मन्दाकिन्याः तटात् पुनरुत्तीर्य, भ्रातृभिः सह पितुः जलकर्म अकरोत्। तत्र दर्भासनं स्थाप्य, इङ्गुदीपिष्टयवमिश्रं पिण्डं निधाय, शोकेन संतप्तः, रामः रुदन् उवाच—'महाराज, अन्नेन वयं हीनाः; यथा स्वयम् अन्नं भुञ्जीत, तथा पितृभ्यः अन्नं दीयते।' ततः तेनैव मार्गेण, पुरुषर्षभः नदीतीरात् पुनः प्रतिगम्य, शैलस्य सुशोभनं शिखरं आरुरोह। स भूमिपतिः, पर्णशालायाः द्वारं प्राप्तः, भरतं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां परिष्वज्य, आश्वासयामास।