भरतः रामं प्रीत्या पप्रच्छ—"कच्चित् ते वेदाध्ययनं फलवदस्ति? कच्चित् ते यज्ञाः फलवन्तः? कच्चित् ते विवाहाः सफलाः? कच्चित् ते विद्या फलवती? हे राघव, कच्चित् यथा मया उक्तं तथा तव बुद्धिः दीर्घायुष्यम्, कीर्त्यर्थं, धर्मकामार्थसाधनाय च प्रवृत्ता अस्ति? कच्चित् पितुः पितामहानां चाचारः, यः श्रेयसि धर्म्यमार्गे नयति, त्वया अनुष्ठीयते? कच्चित् त्वं राघव, प्रियं भोजनं एकाकिनः न भुङ्क्षे, मित्रेभ्यः तद्वाञ्छद्भ्यः च विभजसि? विद्वान् राजा धर्मेण प्रजाः पालयित्वा, नियमं स्थापयित्वा, सम्यक् पृथिवीं सम्प्राप्य, काले समुपसुप्ते स्वर्गं याति।" एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य शततमः सर्गः समाप्तः। रामस्य वचः श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच—"किं मे राज्येन, धर्मात् वियुक्तस्य? अस्माकं हि एषः शाश्वतः धर्मः, यत्र ज्येष्ठः पुत्रः सति कनिष्ठः राजा न भवति। त्वं राघव, मया सह समृद्धाम् अयोध्याम् गच्छ, कुलस्य हिताय अभिषिक्तः भव। ये धर्मार्थनिष्ठेन आचरेण नरः नृपः इह उच्यते, स मे दिव्यः इव, यद्यपि स मानुषः। यदा अहम् केकैषु स्थितः त्वं च वनं गतः, तदा अस्माकं पिताऽपि, धर्मात्मा, स्वर्गं गतः। यदा त्वं लक्ष्मणश्च वनं गतौ, तदा राजा शोकविह्वलः स्वर्गतिं प्राप्तः। उठस्व पुरुषर्षभ, पितुः जलकर्म कुरु; अहं शत्रुघ्नश्च पूर्वं जलं दत्तवन्तौ। हि प्रियं प्रेत्य पितृभ्यः जलं तेषां लोके अक्षयम् भवति; त्वं च राघव, पित्रे प्रियः। स त्वां एव स्मरन्, त्वां द्रष्टुकामः, दुःखेन व्याधितः, त्वद्गतेन मनसा, त्वद्वियोगशोकात् पिताऽस्माकं दिवं गतः।" एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकशततमः सर्गः समाप्तः। भरतस्य तद् दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा, यत्र पितुः निधनं श्रावितम्, राघवः मूर्छितः अभवत्। स भरतवचनम् इन्द्रवज्रसमं रणेषु दानवद्विषा निष्पिष्टं रामम् इव न्यपतयत्। बाहू गृहीत्वा स भूमौ पतितः, यथा वनान्तरे काष्ठेन छिन्नः पुष्पितशाखः द्रुमः। भूमौ पतितः स भूमिपालः, यथा महान् गजः नदीतीरे क्लान्तः सुप्तः इव शयामास। तस्य भ्रातरः, धनुष्मन्तः, शोकात् क्षीणाः, सीतया सह रुदन्तः, तं जलैः सिञ्चन्ति स्म। चेतनां पुनः प्राप्तः, अश्रुपूर्णलोचनः, काकुत्स्थः दुःखार्तं वचनं बहु प्रोवाच। पितुः निधनं श्रुत्वा, धर्मात्मा रामः भरतं प्रति धर्म्यं वचनं उवाच—"पिता गतः नियतां गतिं, किं करिष्यामि अयोध्यायाम्? को वा अयोध्याम् पालनाय यतः स राजा नास्ति? किं मे कर्तव्यं, यो दुःखेन जातः, यस्य महानात्मा पिता मया शोकात् मृतः, येन न चोदककर्म कृतम्? अहो भरत, धन्यः त्वम्, यः पितरं सम्यक् सर्वकर्मणि यथाविधि पूजितवान्, शत्रुघ्नश्च। अपि च वनवासं समाप्त्वा, न मे मनः अस्ति अयोध्याम् प्रतिगन्तुम्, या राजा-हीना, विमूढा। अपि च, शत्रुनिघ्न, यदि मम वनवासः समाप्तः, को पुनः अयोध्याम् शासनाय अस्ति, पितरि स्वर्गं गते? कदा वा पुनः पितरं मम सदाचारं दृष्ट्वा, स्निग्धं वचनं वदन्तं श्रोतुम् शक्ये?" एवं भरतं प्रति उक्त्वा, राघवः दुःखार्तः, पूर्णचन्द्रनिभाननाम् भार्यां समीपमुपेत्य उवाच—"सीते, तव श्वशुरः दिवं गतः; त्वं पितृहीना, लक्ष्मण; भरतः दुःखेन वदति, राजा स्वर्गं गतः।" काकुत्स्थस्य एवं वदतः, तेषां महात्मनाम् नेत्रेभ्यः अश्रूणि प्रविव्युः। भ्रातरः सर्वे राघवम् आश्वास्य, "पितुः भूमिपतेः जलकर्म क्रियताम्" इति ऊचुः। सीता अपि, पितृसदृशं राजा स्वर्गं गतः इति श्रुत्वा, अश्रुपूर्णलोचना, पतिं द्रष्टुं न शशाक। तदा रामः, रुदन्तीं जानकीं समाश्वास्य, दुःखार्तः लक्ष्मणं उवाच—"इङ्गुदीपिण्डं आनय, चीरमुत्तरवाससम् अपि; अहम् गच्छामि, पितुः महात्मनः जलकर्म कर्तुम्। सीता अग्रे गच्छतु, त्वं तस्या सह पृष्ठतः गच्छ; अहम् अनुगमिष्यामि, अयं मार्गः अतिक्रूरः।" सुमित्रानन्दनः, स्वात्मन्यवस्थितः, शान्तः, विनीतः, रामे भक्तिपरः, महाबुद्धिः, भ्रातृभिः सह सुमन्त्रेण राघवम् आश्वास्य, शुभां मन्दाकिनीं नदीं गन्तुं साहाय्यं चकार। ते महात्मानः, कष्टेन रम्यां पुष्पवाटिकाभिः शोभितां मन्दाकिनीं नदीं सम्प्राप्ताः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्विशततमः सर्गः समाप्तः।