रामस्य मन्त्रिणः सह मन्त्रविनिश्चयं विधिपूर्वकं चत्वारः वा त्रयः वा समवायेन पृथक् वा करोति किम् इति पृष्टम्। वेदाध्ययनस्य, यज्ञानां, विवाहानां, विद्यास्य च फलं सम्पद्यते वा इति अपि पृष्टम्। राघवस्य बुद्धिः दीर्घायुषः, कीर्तिसम्पादनाय, धर्मार्थकामसिद्धये च यथोक्तम् अस्ति वा इति जिज्ञासितम्। पितुः पूर्वजानां च आचरितं धर्म्यं मार्गं अनुवर्तते वा इति अपि पृष्टम्। राघवः स्वयम् एव स्वादु भोजनं न अश्नाति, मित्रैः इच्छद्भिः सह तद् विभजति वा इति पृष्टम्। यः राजा प्रजाः धर्मेण पालयित्वा, न्यायेन पृथिवीं सम्प्राप्य, धर्मानुगतः स्वकाले स्वर्गं यान्ति इति ज्ञापितम्। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य शततमः सर्गः समाप्तः। रामस्य वचः श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच—"मम किं राज्येन धर्मविहीनस्य?" अस्माकं सनातनः धर्मः—ज्येष्ठः पुत्रः सति, कनिष्ठः राजा न भवति। अतः राघव, त्वया सह समृद्धायोध्यां गच्छामः, कुलस्य हिताय त्वमेव अभिषिक्तो भव। राजा मानवः इति केचित् वदन्ति, किन्तु यस्य आचारः धर्मार्थनिष्ठः, सः मम दृष्टी गोचरः दिव्यः भवति। अहं केकयदेशे स्थितः, त्वं च वनं गतः, तदा अस्माकं धर्मात्मा पिता स्वर्गं गतः। यदा त्वं लक्ष्मणश्च निर्गतौ, सः राजा शोकविह्वलः स्वर्गलोकं गतः। उत्थाय पुरुषसिंह, पितुः जलाञ्जलिं कुरु; अहं शत्रुघ्नश्च पूर्वमेव जलं दत्तवन्तौ। श्रद्धया दत्तं जलं पितृभ्यः तेषां लोके अविनाशी भवति इति श्रूयते; त्वं च पितुः प्रियः। सः केवलं त्वां स्मरन्, त्वां द्रष्टुम् इच्छन्, त्वयि एकचित्तः, त्वद्वियोगेन शोकार्तः, त्वां स्मरन् एव दिवं गतः। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकशततमः सर्गः समाप्तः। भरतस्य दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा रामः मूर्च्छितः अभवत्। तद् भरतवचनं वज्रसमं रामं निपातितम् इव। बाहू आलम्ब्य रामः भूमौ निपपात, यथा काष्ठमूलं कृत्स्नशाखं छिन्नं वनान्तरे। भूमौ पतितः सः लोकनाथः नदीतीरे सुप्तमहागज इव स्थितः। भ्रातरः सीतया सह शोकार्ता रामं जलैः सिञ्चन्तः रुदन्ति स्म। चेतनां प्राप्तः रामः अश्रुपूर्णलोचनः दुःखार्तं बहु वचनं उवाच। पितरं पृथिवीपतिं दिवं गतं श्रुत्वा धर्मात्मा रामः धर्मयुक्तं वचनं भरतं प्रति उवाच। "पिता गतः, किं करोम्यहम् अयोध्यायाम्? को वा अयोध्यां पालयिष्यति, या तस्मिन् नाथे आश्रिता आसीत्? अहं दुःखेन जातः, तस्मै महात्मने, मयि शोकात् मृताय, यः कर्म न कृतवान्, किम् अवशिष्टं कर्तव्यम्? धन्यः त्वं भरत, यः शत्रुघ्नेन सह सर्वाणि क्रियाफलानि पित्रे अर्पितवान्। वनवासं समाप्त्वा अपि, न मे मनः अस्ति अयोध्यां प्रतिगन्तुम्, या नाथविहीना विक्षिप्ता च। अहं शत्रुनिघ्न, व्रतं समाप्त्वा अपि, को वा अयोध्यां पुनः पालयिष्यति, पिता दिवं गतः? पितरं मां सम्यग्वर्तिनं दृष्ट्वा सः स्निग्धं वचः वदति स्म—कथं पुनः तानि वचनानि श्रोतुम् शक्यं मया?" एवं भरतं प्रति उक्त्वा राघवः शोकपीडितः स्वपत्नीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् उपगम्य उवाच—"सीते, तव श्वशुरः दिवं गतः; त्वं पितृविहीना, लक्ष्मण; भरतः दुःखेन वदति नृपतेः स्वर्गगमनम्।" काकुत्स्थस्य एवं वदतः सुमहत् अश्रुपातः तेषां राजपुत्राणां लोचनेषु आसीत्। भ्रातरः सर्वे राघवं सान्त्वयन्तः ऊचुः—"पितरं पृथिवीश्वरं तर्पयामः।" सीता अपि पितृश्वशुरस्य स्वर्गगमनं श्रुत्वा अश्रुपूर्णलोचना पतिं द्रष्टुं न शशाक। तदा रामः जनकात्मजां रुदतीं सान्त्वयित्वा लक्ष्मणं दुःखार्तं दुःखेन उवाच—"इङ्गुदिपिष्टकं आनय, वल्कलं च; अहं पितुः महात्मनः जलाञ्जलिं दातुम् यास्यामि।" "सीता पुरतः गच्छतु, त्वं च पार्श्वे गच्छ; अहं पृष्ठतः यास्यामि, अयं मार्गः कठिनः।" सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः स्वात्मन्यवस्थितः, शान्तः, विनीतः, रामभक्तः, महाबुद्धिः सदा तयोः सेवायाम् स्थितः। सुमन्त्रः अपि राजपुत्रैः सह राघवं सान्त्वयित्वा मन्दाकिनीमधिष्ठानं गमयामास। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य द्विशततमः द्वितीयः सर्गः समाप्तः।